Thách thức lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) hiện nay không nằm ở nguồn lực, mà chủ yếu đến từ thể chế và cơ chế quản lý vốn. Nhiều năm qua, tâm lý “sợ sai” đã khiến không ít DNNN bị chững lại, dè dặt trước các quyết định đổi mới. Nghị quyết 79/2026 của Bộ Chính trị được kỳ vọng sẽ tạo bước ngoặt khi mở rộng quyền tự chủ đi kèm trách nhiệm giải trình, đồng thời bảo vệ những người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, qua đó giúp kinh tế nhà nước phát huy vai trò “mũi nhọn” trong chu kỳ tăng trưởng mới.

Gỡ bỏ tâm lý “sợ sai” đang kìm hãm đổi mới

Theo nhiều ý kiến, tình trạng trì trệ của DNNN bắt nguồn từ cơ chế quản trị chưa rõ ràng và trách nhiệm pháp lý còn thiếu ranh giới minh bạch. Không ít quy định còn chồng chéo, phân định giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm chưa cụ thể, trong khi các quyết định đầu tư thường phải qua nhiều tầng phê duyệt.

Vì vậy, người quản lý có xu hướng chọn phương án an toàn và tránh rủi ro thay vì chủ động đổi mới. Hệ quả là nhiều DNNN hoạt động chưa hiệu quả, chậm nắm bắt cơ hội mở rộng, khó thể hiện vai trò tiên phong và dẫn dắt.

Chuyên gia kinh tế TS Bùi Trinh cho biết, phân tích hiệu quả đầu tư (ICOR) cho thấy khu vực DNNN đang kém hiệu quả hơn doanh nghiệp tư nhân và khối FDI. Một nguyên nhân quan trọng là tâm lý lo sợ trách nhiệm, sợ mất vị trí, khiến nhiều lãnh đạo DNNN rơi vào trạng thái “căng như dây đàn” và không dám tạo đột phá. Do đó, Nghị quyết 79 được đánh giá có ý nghĩa then chốt để tháo “nút thắt” và tạo điều kiện cho DNNN vươn lên đúng vai trò.

TS Bùi Trinh cũng nhấn mạnh cần chấm dứt tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Bởi mỗi quyết định đầu tư luôn gắn với áp lực trách nhiệm cá nhân, khiến nhiều người không dám mạnh dạn thay đổi. Trong khi đó, doanh nghiệp muốn phát triển bắt buộc phải chấp nhận rủi ro và cả khả năng thất bại. Vì vậy, điều quan trọng là phải tạo môi trường đủ an toàn và hợp lý để DNNN dám đổi mới.

Ông cũng lưu ý rằng yếu kém của nhiều DNNN không chỉ do con người mà còn xuất phát từ “lỗi hệ thống”. Việc tháo gỡ không thể làm riêng lẻ cho DNNN mà cần đồng bộ với toàn bộ nền kinh tế, vì hoạt động đầu vào – đầu ra của DNNN gắn chặt với khu vực tư nhân. Nếu chỉ “cởi trói” một bên thì hệ thống vẫn khó vận hành trơn tru.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Đại Hiệp (VDSC) cho rằng tâm lý sợ trách nhiệm đã khiến việc triển khai của khối DNNN và hợp tác công – tư bị chậm. Điển hình như nhiều dự án thành phần cao tốc Bắc – Nam chủ yếu làm theo đầu tư công, đòi hỏi các chủ thể phải có tinh thần dám làm, cân bằng giữa quản lý nhà nước, trách nhiệm xã hội và mục tiêu kinh doanh.

Đưa nghị quyết vào thực tiễn càng sớm càng tốt

TS Trần Hải Linh nhận định điểm nghẽn lớn nhất của DNNN chính là sự chồng chéo giữa chức năng quản lý nhà nước và vai trò đại diện chủ sở hữu vốn, khiến quyền quyết định bị phân tán, quá trình ra quyết định kéo dài và tạo tâm lý né tránh trách nhiệm.

Ngoài ra, cơ chế quản lý vốn hiện vẫn thiên về kiểm soát thủ tục, chưa chú trọng đánh giá dựa trên hiệu quả thực chất như năng suất hay đổi mới sáng tạo. Khung pháp lý cho đầu tư công nghệ cao và chuyển đổi xanh còn thiếu linh hoạt, trong khi chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao vẫn chưa đủ mạnh.

Để Nghị quyết 79 thực sự “đi vào đời sống”, TS Trần Hải Linh đề xuất cần sớm cụ thể hóa bằng luật, nghị định và cơ chế đặc thù. Trọng tâm là làm rõ quyền – rõ trách nhiệm, hoàn thiện mô hình đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước theo hướng thống nhất và chuyên nghiệp. Đồng thời, cần chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị theo hiệu quả và cơ chế thị trường; cho phép thử nghiệm có kiểm soát ở các lĩnh vực then chốt, đảm bảo minh bạch và trách nhiệm giải trình để tránh làm hình thức.

Ông Võ Thành Đăng (Danny Võ) chỉ ra 3 vướng mắc lớn của DNNN: (1) thủ tục đầu tư, thanh lý và tái cấu trúc còn phức tạp, thiếu linh hoạt; (2) tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận lãnh đạo do lo ngại rủi ro cá nhân; (3) thiếu cơ chế pháp lý đủ rõ để bảo vệ các quyết định táo bạo nhưng đúng đắn, khiến tinh thần đổi mới suy giảm.

Vì vậy, để sớm triển khai Nghị quyết 79, ông đề xuất cần giải quyết đồng thời cả 3 vấn đề: hoàn thiện hệ thống hướng dẫn và cho phép thí điểm mô hình mới; nâng cấp năng lực lãnh đạo theo tư duy chiến lược, mạnh dạn thuê chuyên gia từ khu vực tư nhân; xây dựng DNNN linh hoạt, đủ sức thích ứng trước biến động. Ông cũng nhấn mạnh, bên cạnh thể chế, yếu tố quyết định vẫn là đầu tư cho con người – cần những lãnh đạo đủ bản lĩnh và tầm nhìn để biến nghị quyết thành hành động thực tiễn.

Ở góc nhìn khác, TS Vũ Văn Ngọc (ĐH Kinh tế Quốc dân) cho rằng DNNN cần đổi mới mô hình quản trị theo hướng hiện đại và chuyên nghiệp. Trọng tâm là tập trung quyền đại diện chủ sở hữu vào một đầu mối, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với đại diện vốn. DNNN cũng cần minh bạch hơn khi công khai mục tiêu đầu tư, chiến lược phát triển và dự báo rủi ro, đồng thời tăng giám sát từ xã hội, nhà đầu tư và cơ quan kiểm toán.

Ông cũng đề xuất cải cách mạnh mẽ cơ chế nhân sự, mở rộng việc thuê CEO, CFO từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế để tăng sức cạnh tranh. Quá trình đổi mới quản trị cần gắn với cải cách phân bổ và giám sát vốn đầu tư, tập trung vào lĩnh vực cốt lõi và nâng cao trách nhiệm người đứng đầu đối với hiệu quả sử dụng vốn.

(Nguồn: Vietstock)