Phát biểu tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định nghiên cứu khoa học cơ bản không chỉ là hoạt động học thuật chuyên sâu mà đã trở thành nền tảng tri thức chiến lược của quốc gia trong thế kỷ XXI.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, khoa học cơ bản đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành công nghệ lõi, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực dự báo chiến lược, hoạch định chính sách và bảo đảm năng lực tự chủ quốc gia trong dài hạn.

Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra rằng hoạt động nghiên cứu khoa học cơ bản tại Việt Nam hiện vẫn còn nhiều hạn chế, chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Vì vậy, cần sớm tháo gỡ các điểm nghẽn, hoàn thiện hệ sinh thái nghiên cứu khoa học cơ bản quốc gia và xây dựng những trung tâm nghiên cứu xuất sắc có khả năng cạnh tranh trong khu vực.

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: TTXVN

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặt mục tiêu đến năm 2030 phải hình thành tương đối đồng bộ hệ sinh thái nghiên cứu cơ bản quốc gia, từng bước xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh, cơ sở dữ liệu khoa học lớn và hạ tầng nghiên cứu dùng chung hiện đại. Tầm nhìn đến năm 2045 là đưa một số lĩnh vực khoa học cơ bản của Việt Nam đạt năng lực cạnh tranh quốc tế.

Đáng chú ý, người đứng đầu Đảng và Nhà nước nhấn mạnh phát triển khoa học cơ bản phải gắn trực tiếp với mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của đất nước, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược, bảo đảm quốc phòng, an ninh và tăng cường khả năng quản trị quốc gia trước những biến động toàn cầu.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định cần phát triển đồng bộ giữa khoa học tự nhiên, công nghệ nền tảng với khoa học xã hội và nhân văn. Ông cho rằng nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo nền tảng cho năng lực sản xuất và phát triển công nghệ quốc gia thì khoa học xã hội và nhân văn lại là cơ sở để nâng cao năng lực lãnh đạo, quản trị, xây dựng thể chế, phát triển văn hóa và con người.

“Không thể phát triển nhanh và bền vững nếu chỉ mạnh về công nghệ mà yếu về thể chế, văn hóa, con người và năng lực quản trị xã hội”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, ông yêu cầu đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý khoa học theo hướng chuyển từ quản lý hành chính sang quản trị sáng tạo, từ tiền kiểm sang hậu kiểm và từ quản lý theo hồ sơ sang đánh giá dựa trên chất lượng, tác động thực tiễn và giá trị đóng góp dài hạn của các công trình nghiên cứu.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, môi trường học thuật cần được xây dựng trên nền tảng trung thực, tự do sáng tạo nhưng phải gắn liền với trách nhiệm khoa học và trách nhiệm quốc gia. Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm tối đa tình trạng hành chính hóa, đồng thời bảo vệ quyền tự do học thuật và đề cao trách nhiệm giải trình.

Ông cũng nhấn mạnh con người phải là trung tâm của chiến lược phát triển khoa học cơ bản. Muốn xây dựng nền khoa học mạnh cần có đội ngũ nhà khoa học xuất sắc cùng hệ sinh thái phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và bảo vệ nhân tài khoa học một cách bài bản, lâu dài.

Về cơ chế tài chính, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị thiết kế chính sách phù hợp với từng loại hình nghiên cứu. Đối với nghiên cứu cơ bản tạo tri thức nền, cần có nguồn ngân sách ổn định và cơ chế tài trợ dài hạn. Trong khi đó, các nghiên cứu định hướng công nghệ chiến lược cần kết hợp nguồn lực từ ngân sách nhà nước, quỹ cạnh tranh, đặt hàng quốc gia và hợp tác với doanh nghiệp để tạo chuỗi nghiên cứu – ứng dụng hiệu quả.

Riêng đối với lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, Nhà nước cần giữ vai trò chủ đạo bởi các sản phẩm của lĩnh vực này chủ yếu là tri thức nền, luận cứ chính sách, dữ liệu xã hội, mô hình quản trị và giá trị văn hóa phục vụ phát triển con người, thay vì các sản phẩm thương mại thông thường.

Những định hướng được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng quan trọng cho việc phát triển khoa học cơ bản, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới của Việt Nam.