Từ hoảng loạn đến sụp đổ rồi cách mạng: Cú sốc dầu mỏ những năm 1970, biến động ở Iran và sự sụp đổ thị trường những năm 1980 vẫn chi phối ngành năng lượng Mỹ như thế nào?

MBA – Hệ thống dầu khí hiện đại của Mỹ không được thiết kế trong điều kiện yên bình. Nó được hình thành giữa những hàng dài người xếp hàng chờ mua xăng, các ngân hàng sụp đổ và những cuộc cách mạng địa chính trị đã đồng thời định hướng lại dòng chảy của dầu mỏ và năng lượng.

Cuộc cấm vận dầu mỏ năm 1973 và sự sụp đổ giá dầu những năm 1980 thường được coi là hai mốc thời gian đánh dấu hai giai đoạn của một thời kỳ hỗn loạn. Nhưng thực tế không phải vậy. Hai giai đoạn này được nối liền ở trung tâm bởi cuộc Cách mạng Iran — một sự biến đổi chính trị được tạo ra bởi sự giàu có từ dầu mỏ và là sự kiện đã thay đổi vĩnh viễn chính sách đối ngoại của Mỹ, thị trường dầu mỏ toàn cầu và cấu trúc an ninh năng lượng. Điều mà các nhà hoạch định chính sách đang phải vật lộn ngày nay không phải là chiến lược mới, mà là những vấn đề chưa được giải quyết.

Hoa Kỳ bước vào thập niên 1970 trong tình trạng dễ bị tổn thương, nợ nần chồng chất do nhập khẩu và không nhận thức được rủi ro.

Sản lượng dầu thô của Mỹ đạt đỉnh điểm vào năm 1970 ở mức khoảng 9,6 triệu thùng mỗi ngày. Đến năm 1973, sản lượng trong nước giảm trong khi tiêu thụ tiếp tục tăng. Nhập khẩu đã tăng lên trên 6 triệu thùng mỗi ngày, chiếm khoảng một phần ba nhu cầu của Mỹ. Việc kiểm soát giá đã che giấu sự khan hiếm, làm giảm đầu tư trong nước và khuyến khích tiêu thụ đúng lúc công suất dự trữ cạn kiệt. Ủy ban Đường sắt Texas không còn dầu để dự trữ nữa. Hoa Kỳ đã lặng lẽ chuyển từ vị thế sản xuất thống trị sang vị thế phụ thuộc về cấu trúc.

Những hàng dài người xếp hàng chờ mua xăng năm 1973 đã phơi bày sự thất bại của chính sách một cách rõ rệt.

Khi lệnh cấm vận dầu mỏ của các nước Ả Rập có hiệu lực vào tháng 10 năm 1973, người Mỹ không cảm nhận được điều đó thông qua bảng cân đối kế toán hay các điện tín ngoại giao. Họ cảm nhận nó ngay tại các trạm xăng. Hàng dài người xếp hàng chờ đổ xăng kéo dài nhiều dãy phố. Các trạm xăng hết sạch xăng vào giữa trưa. Việc phân bổ xe theo biển số chẵn lẻ lan rộng khắp các tiểu bang. Người dân ngủ trong xe để đảm bảo có đủ nhiên liệu. Tình trạng trộm cắp xăng trở nên phổ biến đến mức khóa nắp bình xăng trở thành một mặt hàng tiêu dùng.

Tình trạng thiếu hụt không chỉ đơn thuần là vấn đề vật chất. Nó còn mang tính hệ thống. Các quy định phân bổ, kiểm soát giá cả và tắc nghẽn trong quá trình lọc dầu đã biến cú sốc nguồn cung thành một cuộc khủng hoảng công cộng. Lần đầu tiên kể từ Thế chiến II, người Mỹ nhận thấy tình trạng khan hiếm năng lượng là mối đe dọa trực tiếp đến cuộc sống hàng ngày.

Nhập khẩu và cán cân thương mại đã trở thành những vũ khí kinh tế vĩ mô.

Đến giữa những năm 1970, nhập khẩu dầu mỏ là một trong những nguyên nhân chính gây ra thâm hụt thương mại của Mỹ. Hàng chục tỷ đô la chảy ra nước ngoài mỗi năm, tái tuần hoàn tiền dầu mỏ vào thị trường tài chính toàn cầu trong khi làm suy yếu sức mua trong nước. Giá năng lượng tác động trực tiếp đến lạm phát, suy thoái công nghiệp và trì trệ tiền lương. Dầu mỏ không còn chỉ là nhiên liệu nữa. Nó là một cơ chế truyền dẫn sự bất ổn kinh tế.

Iran dưới thời Shah cho thấy sự giàu có từ dầu mỏ có thể gây bất ổn cho một quốc gia trước khi nó mang lại sức mạnh cho quốc gia đó như thế nào.

Iran là trung tâm của thời kỳ này. Nhờ nguồn thu dồi dào từ dầu mỏ sau cú sốc giá năm 1973, Shah đã theo đuổi quá trình hiện đại hóa nhanh chóng, mở rộng quân sự và kiểm soát tập trung, được tài trợ gần như hoàn toàn bằng xuất khẩu dầu mỏ. Iran là một trong những nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới và là trụ cột trong chiến lược của Mỹ ở vùng Vịnh Ba Tư.

----------------

 Liên hệ hợp tác & tư vấn đầu tư hàng hoá
 Nguyễn Vân: 091 502 0102