Trong giao dịch hàng hóa phái sinh, basis, premium và discount là những khái niệm rất quan trọng giúp nhà đầu tư đánh giá mức chênh lệch giữa giá giao ngay và giá tương lai của hàng hóa. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu đầy đủ về basis, premium và discount là gì cũng như mối liên hệ basis – premium – discount trong thị trường hàng hóa phái sinh.

Basis là gì?

Basis là mức chênh lệch giữa giá giao ngay của tài sản cơ sở và giá của hợp đồng tương lai tại cùng một thời điểm. Trong thị trường hàng hóa phái sinh, basis thường được dùng để phản ánh sự khác biệt giữa giá hàng hóa thực tế trên thị trường vật chất với giá niêm yết trên hợp đồng tương lai.

Nói cách khác, basis trong tài chính chính là khoảng cách giữa “giá hiện tại” và “giá kỳ vọng trong tương lai” của cùng một loại hàng hóa.

Trong giao dịch hàng hóa phái sinh, basis đóng vai trò rất quan trọng vì nó giúp nhà đầu tư đánh giá trạng thái cung – cầu ngắn hạn, mức độ khan hiếm hàng hóa và kỳ vọng của thị trường trong tương lai.

Ví dụ:

Một nông dân bán trước lượng lúa sẽ thu hoạch sau 3 tháng với mức giá 18.000 VNĐ/kg, trong khi giá lúa trên thị trường hiện tại là 20.000 VNĐ/kg. Chênh lệch 2.000 VNĐ/kg giữa giá giao ngay và giá hợp đồng tương lai chính là basis.

Tuy nhiên, basis không phải là một giá trị cố định mà luôn biến động theo thị trường. Sự chênh lệch này có thể phát sinh do thời gian đáo hạn khác nhau, vị trí giao hàng khác nhau, chất lượng hàng hóa khác nhau hoặc do biến động cung cầu trên thị trường.

Đặc biệt, vào ngày đáo hạn hợp đồng tương lai, giá giao ngay và giá tương lai sẽ tiến sát nhau, khiến basis dần thu hẹp và thường bằng 0.

Cách tính giá chênh giữa hợp đồng và tài sản cơ bản (Basis)

Trong thị trường phái sinh, basis được xác định bằng công thức:

Basis = Giá giao ngay - Giá tương lai

Trong đó:

• Giá giao ngay là mức giá hiện tại của hàng hóa trên thị trường vật chất

• Giá tương lai là mức giá của hợp đồng tương lai tại cùng thời điểm

Basis có thể mang giá trị dương hoặc âm tùy thuộc vào biến động thị trường:

• Basis dương xảy ra khi giá giao ngay cao hơn giá tương lai

• Basis âm xảy ra khi giá giao ngay thấp hơn giá tương lai

Ví dụ:

• Giá cà phê hiện tại: 4.000 USD/tấn

• Giá hợp đồng tương lai cà phê kỳ hạn 3 tháng: 3.850 USD/tấn

Khi đó:

Basis = 4.000 − 3.850 = 150 USD/tấn

Điều này cho thấy thị trường hiện tại đang khan hiếm hàng hóa hơn so với kỳ vọng tương lai.

Cung và cầu ngắn hạn là yếu tố ảnh hưởng rất mạnh đến basis trong phái sinh. Khi thị trường khan hiếm hàng hóa, giá giao ngay thường tăng nhanh hơn giá tương lai khiến basis mở rộng. Ngược lại, khi nguồn cung dư thừa, giá giao ngay có thể thấp hơn giá tương lai làm basis thu hẹp hoặc chuyển sang âm.

Giá trừ lùi (Discount) là gì?

Discount hay còn gọi là giá trừ lùi là trạng thái mà giá giao dịch thực tế hoặc giá kỳ hạn thấp hơn giá tham chiếu hoặc thấp hơn giá giao ngay trên thị trường.

Trong giao dịch hàng hóa thực tế như cà phê, nông sản hoặc kim loại, discount thường xuất hiện khi người mua yêu cầu mức giá thấp hơn giá niêm yết chuẩn do nhiều nguyên nhân khác nhau.

Ví dụ:

Giá cà phê niêm yết trên sàn là 4.200 USD/tấn nhưng doanh nghiệp xuất khẩu chỉ bán được ở mức 4.100 USD/tấn do chất lượng thấp hơn chuẩn ICE. Khi đó mức chênh lệch 100 USD/tấn chính là discount.

Discount thường phản ánh việc hàng hóa đang chịu áp lực dư cung, chất lượng thấp hơn tiêu chuẩn hoặc nhu cầu mua trên thị trường suy yếu.

Bản chất của Giá trừ lùi (Discount)

Bản chất của discount là thị trường hiện tại đang có mức giá yếu hơn hoặc áp lực cung lớn hơn so với kỳ vọng.

Khi thị trường có quá nhiều hàng hóa hoặc người mua không sẵn sàng trả mức giá tiêu chuẩn, giá thực tế sẽ bị kéo xuống thấp hơn giá niêm yết. Đây là cơ chế khiến discount xuất hiện.

Trong giao dịch hàng hóa vật chất, discount còn phản ánh các yếu tố như:

• Chất lượng hàng hóa thấp hơn chuẩn niêm yết

• Hàng hóa nằm xa cảng xuất khẩu

• Chi phí vận chuyển tăng

• Khó khăn trong khâu lưu kho hoặc logistics

Ngoài ra, discount cũng xuất hiện khi thị trường kỳ vọng nguồn cung tương lai sẽ dồi dào hơn hiện tại. Khi đó người mua không có nhu cầu gom hàng mạnh ngay lập tức, khiến giá hiện tại suy yếu.

Trong giao dịch hàng hóa phái sinh, discount là tín hiệu quan trọng phản ánh áp lực giảm giá hoặc sự mất cân đối cung cầu trên thị trường.

Trong tài chính, discount thường đi kèm với basis âm hoặc basis suy yếu.

Giá cộng tới (Premium) là gì?

Premium hay còn gọi là giá cộng tới là trạng thái mà giá giao dịch thực tế hoặc giá kỳ hạn cao hơn giá tham chiếu hoặc cao hơn giá giao ngay.

Trong thị trường hàng hóa, premium xuất hiện khi người mua sẵn sàng trả mức giá cao hơn để sở hữu hàng hóa trong tương lai hoặc để mua được nguồn hàng có chất lượng tốt hơn tiêu chuẩn thông thường.

Ví dụ:

Giá đường trên sàn giao dịch là 20 cent/pound nhưng doanh nghiệp chấp nhận mua với mức 21 cent/pound do nguồn cung ngắn hạn thiếu hụt. Khi đó phần chênh lệch 1 cent/pound được gọi là premium.

Trong giao dịch hàng hóa phái sinh, premium phản ánh tâm lý thị trường đang đánh giá cao giá trị hàng hóa hoặc kỳ vọng giá còn tiếp tục tăng trong tương lai.

Bản chất của Giá cộng tới (Premium)

Bản chất của premium là sự gia tăng kỳ vọng giá hoặc tình trạng thiếu hụt nguồn cung trên thị trường.

Khi hàng hóa trở nên khan hiếm hoặc chi phí nắm giữ tăng lên, người mua sẵn sàng trả thêm tiền để đảm bảo có hàng giao ngay. Điều này khiến giá thực tế cao hơn giá chuẩn.

Premium thường xuất hiện trong các trường hợp:

• Đứt gãy nguồn cung cục bộ

• Chi phí lưu kho và bảo hiểm tăng

• Nhu cầu tiêu thụ tăng mạnh trong ngắn hạn

• Hàng hóa có chất lượng vượt trội

Trong nhiều trường hợp, premium còn phản ánh kỳ vọng giá hàng hóa sẽ tiếp tục tăng trong tương lai, khiến người mua chấp nhận trả mức giá cao hơn để đảm bảo nguồn cung.

Trong tài chính, premium thường gắn liền với basis dương mạnh.

Các yếu tố ảnh hưởng đến basis, premium và discount trong giao dịch hàng hóa phái sinh

Biến động thị trường

Mức độ biến động giá hàng hóa có ảnh hưởng trực tiếp đến basis. Khi biến động tăng mạnh, nhà đầu tư thường chuyển từ thị trường giao ngay sang hợp đồng tương lai để hạn chế rủi ro, khiến giá tương lai thay đổi nhanh và basis biến động mạnh hơn.

Biến động lớn cũng khiến premium hoặc discount thay đổi mạnh hơn bình thường.

Rủi ro thanh khoản

Khi thanh khoản thị trường thấp, nhà đầu tư có thể gặp khó khăn trong việc mua hoặc bán hàng hóa đúng mức giá mong muốn. Điều này khiến basis dao động mạnh và premium hoặc discount thay đổi nhanh hơn bình thường.

Quan hệ cung – cầu

Cung cầu là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến basis trong phái sinh:

• Khi nguồn cung thiếu hụt, giá giao ngay tăng mạnh hơn giá tương lai làm basis mở rộng và premium dễ xuất hiện.

• Khi nguồn cung dư thừa, giá giao ngay giảm sâu hơn giá tương lai khiến basis suy yếu và discount xuất hiện phổ biến hơn.

Rủi ro thanh toán

Nếu thị trường xuất hiện lo ngại về khả năng thanh toán hoặc giao hàng khi hợp đồng đáo hạn, nhà đầu tư sẽ điều chỉnh giá mua bán mạnh hơn để phòng ngừa rủi ro. Điều này có thể khiến basis biến động bất thường và không còn phản ánh đúng giá trị thực của tài sản cơ bản.

Chi phí lưu kho và vận chuyển

Chi phí bảo quản, vận chuyển và bảo hiểm hàng hóa tăng sẽ làm giá tương lai cao hơn giá hiện tại, từ đó ảnh hưởng trực tiếp đến basis, premium và discount.

Mối quan hệ giữa basis – premium – discount

Mối liên hệ basis – premium – discount là mối quan hệ phản ánh trạng thái cung cầu và kỳ vọng giá trên thị trường hàng hóa.

Basis chính là phần chênh lệch giữa giá giao ngay và giá tương lai. Khi mức chênh lệch này thay đổi, thị trường sẽ xuất hiện trạng thái premium hoặc discount.

• Khi basis dương mạnh, tức giá giao ngay cao hơn giá tương lai đáng kể, thị trường thường phản ánh tình trạng khan hiếm hàng hóa trong ngắn hạn. Đây là môi trường dễ xuất hiện premium nếu người mua chấp nhận trả giá cao hơn để có nguồn hàng ngay.

• Khi basis âm hoặc suy yếu, tức giá giao ngay thấp hơn giá tương lai, thị trường thường phản ánh kỳ vọng dư cung hoặc nhu cầu tiêu thụ yếu. Trong trường hợp này, discount xuất hiện phổ biến hơn do người bán phải giảm giá để kích thích giao dịch.

Có thể hiểu đơn giản rằng:

• Basis là phần chênh lệch giá

• Premium là trạng thái giá cộng thêm

• Discount là trạng thái giá trừ lùi

Trong thị trường hàng hóa phái sinh, basis là công cụ giúp nhà đầu tư nhận biết liệu hàng hóa đang ở trạng thái premium hay discount để đưa ra chiến lược giao dịch phù hợp.

Ứng dụng của basis, premium và discount trong đầu tư hàng hóa phái sinh

Đánh giá tiềm năng sinh lời

Nhà đầu tư có thể tận dụng basis để đánh giá cơ hội giao dịch:

• Mua hợp đồng tương lai khi basis âm

• Bán hợp đồng tương lai khi basis dương mạnh

Điều này giúp tận dụng chênh lệch giữa giá hiện tại và giá kỳ vọng trong tương lai.

Phòng hộ rủi ro giá cả

Basis là công cụ rất quan trọng trong hoạt động hedging. Nhà đầu tư hoặc doanh nghiệp có thể kết hợp vị thế trên thị trường giao ngay và thị trường phái sinh để hạn chế rủi ro do biến động giá hàng hóa.

Định giá tài sản cơ bản

Thông qua basis, nhà đầu tư có thể ước tính giá trị tương lai của tài sản cơ bản dựa trên giá hiện tại và các điều kiện thị trường.

Phân tích cung cầu thị trường

Premium và discount giúp phản ánh mức độ khan hiếm hoặc dư thừa hàng hóa trong ngắn hạn.

• Premium mạnh thường cho thấy thị trường đang thiếu cung

• Discount sâu phản ánh nhu cầu yếu hoặc nguồn cung dư thừa. 

Điều này hỗ trợ nhà đầu tư đánh giá tâm lý thị trường và xác định xu hướng giá hiệu quả hơn.

Xây dựng chiến lược giao dịch

Việc kết hợp phân tích basis, premium và discount giúp nhà đầu tư:

• Xác định xu hướng thị trường

• Lựa chọn thời điểm vào lệnh hợp lý

• Quản trị rủi ro tốt hơn

• Tối ưu hiệu quả giao dịch hàng hóa phái sinh

So sánh Basis và Spread trong giao dịch hàng hóa phái sinh

Trong thị trường tài chính và hàng hóa phái sinh, nhiều nhà đầu tư thường nhầm lẫn giữa basis và spread vì cả hai đều liên quan đến “mức chênh lệch giá”. Tuy nhiên, đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau về bản chất, mục đích sử dụng cũng như cách hình thành trên thị trường.

Kết luận

Hiểu rõ basis, premium và discount là gì sẽ giúp nhà đầu tư có góc nhìn đầy đủ hơn về cơ chế vận động của thị trường hàng hóa phái sinh. Trong đó, basis là phần chênh lệch giữa giá giao ngay và giá tương lai, còn premium và discount phản ánh trạng thái giá cộng tới hoặc giá trừ lùi của thị trường.

Việc nắm rõ basis là gì, cách hoạt động của basis trong tài chính, basis trong phái sinh cũng như mối liên hệ basis – premium – discount sẽ giúp nhà đầu tư xây dựng chiến lược giao dịch hiệu quả hơn, đồng thời hỗ trợ quản trị rủi ro tốt hơn trong thị trường hàng hóa phái sinh đầy biến động.

Nếu bạn muốn biết thêm nhiều kiến thức đầu tư, đặc biệt là về thị trường hàng hóa phái sinh, hãy liên hệ VnCommodities để được hỗ trợ và tư vấn chi tiết.