Hợp đồng quyền chọn (Option) - công cụ tài chính phái sinh ngày càng được ưa chuộng trên thị trường tài chính nhờ khả năng quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận một cách hiệu quả. Bài viết này của Tin hàng hóa sẽ cung cấp cho bạn những thông tin chi tiết về hợp đồng quyền chọn.

Định nghĩa hợp đồng quyền chọn

Theo khoản 3 Điều 64 Luật Thương mại 2005, hợp đồng quyền chọn mua/bán là thỏa thuận mà bên mua có quyền mua/bán một hàng hóa nhất định với giá giao kết và thanh toán tiền mua quyền. Bên mua có thể tự do lựa chọn thực hiện hay không thực hiện việc mua/bán hàng hóa.

Hợp đồng quyền chọn cũng được định nghĩa theo khoản 11 Điều 4 Luật Chứng khoán 2019 quy định như sau:

Hợp đồng quyền chọn là loại chứng khoán phái sinh, xác nhận quyền của người mua và nghĩa vụ của người bán để thực hiện một trong các giao dịch sau đây:

a) Mua hoặc bán số lượng tài sản cơ sở nhất định theo mức giá thực hiện đã được xác định tại thời điểm trước hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai;

b) Thanh toán khoản chênh lệch giữa giá trị tài sản cơ sở đã được xác định tại thời điểm giao kết hợp đồng và giá trị tài sản cơ sở tại thời điểm trước hoặc vào ngày đã xác định trong tương lai.

Theo đó, hợp đồng quyền chọn là một dạng chứng khoán phái sinh trao cho người mua quyền và người bán nghĩa vụ thực hiện một trong các giao dịch sau:

- Mua hoặc bán một lượng tài sản nhất định với mức giá đã thỏa thuận vào thời điểm trước hoặc ngày đã định trong tương lai;

- Thanh toán khoản chênh lệch giữa giá trị tài sản khi ký hợp đồng và giá trị tài sản vào thời điểm trước hoặc ngày đã định trong tương lai.

Giống như hợp đồng thông thường, Hợp đồng Quyền chọn cũng dựa trên sự thỏa thuận, thống nhất ý chí giữa các bên để tạo ra quyền và nghĩa vụ pháp lý. Tuy nhiên, tại Việt Nam, do được giao dịch qua sở giao dịch hàng hóa (chủ thể trung gian), Hợp đồng Quyền chọn phải tuân theo quy chế hoạt động của sở.

Giao dịch Hợp đồng Quyền chọn được thực hiện theo nguyên tắc khớp lệnh. Khi lệnh mua và lệnh bán tương thích về giá, khối lượng, thời điểm, hợp đồng sẽ được thiết lập. Lúc này, bên mua và bên bán sẽ không biết mình đã mua/bán quyền chọn từ ai. Hợp đồng quyền chọn (cũng như hợp đồng kỳ hạn) nên được định nghĩa là sự thống nhất ý chí giữa các bên giao kết hợp đồng.

Nói chung, hợp đồng quyền chọn có thể coi là sự phát triển cao hơn của hợp đồng mua bán hàng hoá trong tương lai, tuy nhiên, đây là loại hợp đồng có nhiều đặc thù nên đòi hỏi các chủ thể khi giao kết hợp đồng phải có những hiểu biết nhất định về loại hợp đồng này.

Các chủ thể tham gia hợp đồng quyền chọn

 

Theo Luật Thương mại 2005 và các nghị định hướng dẫn, các chủ thể tham gia vào việc giao kết và thực hiện Hợp đồng Quyền chọn tương tự như Hợp đồng Kì hạn, bao gồm:

• Khách hàng: Bên mua hoặc bán quyền chọn.

• Thành viên kinh doanh: Bên môi giới giao dịch quyền chọn.

• Thành viên môi giới: Bên thực hiện các giao dịch quyền chọn theo ủy quyền của khách hàng.

• Trung tâm thanh toán: Bên thực hiện thanh toán và bù trừ giao dịch quyền chọn.

• Trung tâm giao nhận: Bên thực hiện giao nhận hàng hóa (nếu có) khi đến hạn thanh toán.

Đối tượng của hợp đồng quyền chọn

Khác với Hợp đồng Kỳ hạn, đối tượng của Hợp đồng Quyền chọn không phải là hàng hóa mà là quyền chọn mua hoặc bán một lượng hàng hóa nhất định.

Ví dụ: Khách hàng A đến Sở giao dịch hàng hóa đặt lệnh mua quyền chọn mua với giá 50 triệu đồng cho 100 tấn gạo kỳ hạn 2 tháng (hợp đồng ký ngày 1/1/2022, giao hàng 1/7/2022) với giá 500 USD/tấn. Khách hàng B chấp nhận lệnh mua, Sở giao dịch hàng hóa khớp lệnh và Hợp đồng Quyền chọn mua được ký kết. Đến ngày giao hàng, giá gạo thị trường có thể tăng hoặc giảm so với giá cam kết trong hợp đồng.

Trường hợp có lợi cho khách hàng A:

• Yêu cầu giao hàng thực tế: A mua 100 tấn gạo với giá 500 USD/tấn, tiết kiệm so với giá thị trường.

• Thanh toán chênh lệch: A chỉ thanh toán khoản chênh lệch giá giữa giá thị trường và giá cam kết.

Trường hợp không có lợi cho khách hàng A:

• Không thực hiện mua hàng: A mất 50 triệu đồng tiền mua quyền chọn nhưng không chịu khoản chênh lệch giá cao hơn.

Trường hợp mua quyền chọn bán cũng áp dụng tương tự.

Như vậy, Hợp đồng Quyền chọn là thỏa thuận giữa hai bên: người mua và người bán. Hợp đồng trao cho người mua quyền (nhưng không phải nghĩa vụ) mua một tài sản nhất định vào ngày cụ thể trong tương lai với giá đã thỏa thuận (giá giao kết) ngay tại thời điểm ký hợp đồng. Nói cách khác, Hợp đồng Quyền chọn cho phép người mua: (i) Có quyền lựa chọn mua hoặc bán một số lượng nhất định tài sản cơ sở; (ii) Thực hiện giao dịch vào hoặc trước thời điểm đã định trong tương lai; (iii) Mua/bán với giá đã thỏa thuận ngay khi ký hợp đồng.

Đặc điểm cơ bản của hợp đồng quyền chọn

• Hợp đồng Quyền chọn có thể áp dụng cho bất kỳ loại hàng hóa nào. 

Không yêu cầu tài sản cơ sở phải chuẩn hóa về khối lượng, số lượng, giá trị hay các điều khoản khác.

• Hợp đồng Quyền chọn được giao dịch trên thị trường OTC (Giao dịch ngoài sàn). 

Hoạt động thanh toán và trao đổi thường không diễn ra ngay khi ký hợp đồng. Thời điểm thực hiện sẽ phụ thuộc vào loại quyền chọn và thời điểm đáo hạn.

• Thay vì ký quỹ, các bên tham gia hợp đồng phải thanh toán chi phí quyền chọn. 

Người mua quyền chọn trả phí nhất định cho người bán quyền chọn. Quyền lựa chọn tại thời điểm đáo hạn: người mua quyết định thực hiện quyền mua/bán hoặc không thực hiện. (Quyền chọn mua - bán hàng hóa với giá đã thỏa thuận hoặc Quyền chọn bán - Mua hàng hóa với giá đã thỏa thuận). Còn người bán có nghĩa vụ thực hiện nếu người mua thực hiện quyền.

• Các bên có thể đóng vị thế bằng cách tham gia hợp đồng Quyền chọn đối lập với hợp đồng đang nắm giữ. 

Ví dụ: Chủ sở hữu quyền chọn mua có thể đóng vị thế bằng cách bán quyền chọn mua với cùng điều kiện. Đồng thời loại hợp đồng này còn hạn chế rủi ro cho người mua vì chỉ mất khoản phí đã trả nếu lỗ.

• Giá trị của Hợp đồng Quyền chọn không phải là giá mua hàng hóa mà là phí quyền chọn (hay tiền mua quyền). 

Phí thực hiện quyền chọn: Giá trị của phí này phụ thuộc vào 4 yếu tố: Giá thực hiện, Giá tài sản cơ sở, Biến động thị trường với tin tức giá cả hàng ngày và Thời gian còn lại đến ngày đáo hạn. Mức độ ảnh hưởng của mỗi yếu tố đối với phí thực hiện quyền mua/bán là khác nhau.

Cụ thể, bên mua quyền đề nghị và bên bán quyền chấp nhận mức phí này. Mức phí không liên quan đến giá hàng hóa do Sở giao dịch hàng hóa công bố theo ngày. Phí quyền chọn sẽ được chuyển vào tài khoản bên bán ngay sau khi khớp lệnh hoặc ký hợp đồng. Hướng dẫn cụ thể về mở tài khoản giao dịch hàng hóa xem thêm tại đây. Phí này không được hoàn trả nếu bên mua không thực hiện hợp đồng.

• Hợp đồng Quyền chọn chuyển dồn nghĩa vụ cho bên bán quyền.

Nghĩa là bên bán quyền có nghĩa vụ thực hiện giao dịch theo hợp đồng nếu bên mua yêu cầu, đồng thời bên bán quyền chịu rủi ro khi giá thị trường biến động bất lợi. Rủi ro của bên bán quyền không giới hạn, trong khi lợi nhuận từ phí quyền chọn có giới hạn.

Như vậy, để giảm thiểu và quản trị rủi ro thành công, bên bán quyền cần có tiềm lực tài chính mạnh, dự đoán tốt biến động giá cả thị trường và kết hợp mua/bán hàng hóa với bán quyền chọn.

• Hạn chế rủi ro cho cả bên bán và bên mua quyền

Lợi ích cho bên mua quyền: Bên mua có quyền thực hiện hoặc không thực hiện hợp đồng đã ký kết. Việc không thực hiện hợp đồng không bị coi là vi phạm. Phí quyền chọn đóng vai trò như khoản phí bảo hiểm, giúp bên mua chỉ chịu rủi ro giới hạn khi giá cả biến động mạnh.

Lợi ích cho bên bán quyền: Bên bán được hưởng phí quyền chọn từ bên mua. Nếu biến động giá không quá lớn, phí quyền chọn sẽ bù đắp cho rủi ro của bên bán. Khi giá biến động bất lợi, phí quyền chọn sẽ giúp bên bán giảm thiểu tổn thất.

Lợi ích, hạn chế của hợp đồng quyền chọn

Lợi ích của hợp đồng quyền chọn

• Đòn bẩy tài chính: 

Nhà đầu tư hàng hóa phái sinh có thể kiếm lợi nhuận tương tự với số vốn ban đầu thấp hơn nhiều bằng cách mua hợp đồng quyền chọn thay vì mua toàn bộ tài sản cơ sở.

Ví dụ:

• • Giá cổ phiếu ABC là 100 USD/cổ phiếu.

  • Nhà đầu tư A có thể mua 1 hợp đồng quyền chọn mua ABC với giá thực hiện 100 USD/cổ phiếu, ngày đáo hạn 1 tháng sau, phí 5 USD/hợp đồng.

  • Nếu giá cổ phiếu ABC tăng lên 120 USD/cổ phiếu, nhà đầu tư A có thể thực hiện quyền chọn và mua 100 cổ phiếu với giá 100 USD/cổ phiếu, lợi nhuận 20 USD/cổ phiếu.

  • Với số vốn ban đầu chỉ 5 USD, nhà đầu tư A có thể kiếm được lợi nhuận 2.000 USD, gấp 400 lần số vốn đầu tư.

• Khả năng tạo lập chiến lược giao dịch linh hoạt: 

Hợp đồng Quyền chọn cung cấp nhiều tính năng đặc biệt cho nhà giao dịch. Bằng cách kết hợp các hợp đồng đặt và bán khác nhau với mức giá thực hiện và ngày hết hạn khác nhau, nhà giao dịch có thể thiết lập các giao dịch có mục tiêu và chiến lược để tạo ra lợi nhuận.

Ví dụ:

• • Nhà đầu tư B dự đoán giá cổ phiếu XYZ sẽ tăng trong ngắn hạn nhưng không chắc chắn về mức độ tăng.

  • Nhà đầu tư B có thể mua 1 hợp đồng quyền chọn mua XYZ với giá thực hiện 50 USD/cổ phiếu, ngày đáo hạn 1 tháng sau, và 1 hợp đồng quyền chọn mua XYZ với giá thực hiện 60 USD/cổ phiếu, ngày đáo hạn 2 tháng sau.

  • Chiến lược này giúp nhà đầu tư B hạn chế rủi ro và tăng cơ hội kiếm lợi nhuận bất kể giá cổ phiếu XYZ tăng ở mức nào.

• Hạn chế rủi ro: 

Mua hợp đồng quyền chọn bán có thể là giải pháp thay thế ít rủi ro hơn so với bán khống tài sản cơ sở. Khi bán khống, nhà đầu tư mượn tài sản cơ sở để bán với hy vọng giá sẽ giảm và mua lại với giá thấp hơn để lời nhuận từ chênh lệch giá. Tuy nhiên, nếu giá tài sản cơ sở tăng, nhà đầu tư có thể bị thua lỗ lớn. Với hợp đồng quyền chọn bán, khoản lỗ của nhà đầu tư được giới hạn ở mức 100% phí mua quyền chọn bán, thường rất thấp.

Hạn chế của hợp đồng quyền chọn

•  Giảm giá trị theo thời gian

Vấn đề lớn nhất của giao dịch quyền chọn là giảm giá trị theo thời gian. Giá trị thời gian của hợp đồng quyền chọn luôn giảm khi ngày đáo hạn gần đến. Nhà giao dịch khác có thể kiên nhẫn chờ đợi hàng tháng hoặc hàng năm để chiến lược của họ hoàn thiện. Tuy nhiên, nhà giao dịch quyền chọn cần hành động trước khi giá mục tiêu của họ xảy ra trước ngày đáo hạn hợp đồng.

• Hợp đồng hết hạn:

Trong khi cổ phiếu niêm yết trên các sàn giao dịch lớn hiếm khi về giá trị 0$, hợp đồng quyền chọn có thể hết hạn sử dụng và trở nên không có giá trị.

Các loại hợp đồng quyền chọn

Phân loại hợp đồng quyền chọn theo tính chất

Quyền chọn mua (Call Option)

Trao cho người mua (người nắm giữ) quyền chọn được quyền (nhưng không phải nghĩa vụ) mua một tài sản cơ sở vào một thời điểm hay trước một thời điểm trong tương lai ở một mức giá xác định. Quyền chọn bán trao cho người mua (người nắm giữ) quyền chọn được quyền (nhưng không phải nghĩa vụ) bán một tài sản cơ sở vào một thời điểm hay trước một thời điểm trong tương lai ở một mức giá xác định. 

Đối với quyền chọn mua, ta có người mua quyền chọn mua và người bán quyền chọn mua.

Quyền chọn bán (Put Option)

Trao cho người mua (người nắm giữ) quyền chọn được quyền (nhưng không phải nghĩa vụ) bán một tài sản cơ sở vào một thời điểm hay trước một thời điểm trong tương lai ở một mức giá xác định.

Đối với quyền chọn bán, có người mua quyền chọn bán và người bán quyền chọn bán.

Quyền chọn mua hay chọn bán kiểu châu Âu chỉ có thể được thực hiện vào ngày đáo hạn chứ không được thực hiện trước ngày đó. Quyền chọn mua hay chọn bán kiểu Mỹ có thể được thực hiện vào mọi lúc cho đến hết ngày đáo hạn.

Phân loại hợp đồng quyền chọn theo tài sản cơ sở

Quyền chọn hàng hóa

• Tài sản cơ sở: Hàng hóa cơ bản (nông sản, kim loại quý, kim loại công nghiệp…).

• Đặc điểm: Người nắm giữ có quyền mua (quyền chọn mua) hoặc bán (quyền chọn bán) một số lượng nhất định hàng hóa cơ sở với giá thỏa thuận trước. Giao dịch thực hiện vào hoặc trước một ngày cụ thể.

Quyền chọn cổ phiếu

• Tài sản cơ sở: Cổ phiếu đơn lẻ.

• Đặc điểm: Người nắm giữ có quyền mua hoặc bán một số lượng nhất định cổ phiếu cụ thể với giá xác định vào tại thời điểm xác định.

Quyền chọn chỉ số cổ phiếu

• Tài sản cơ sở: Chỉ số cổ phiếu đại diện cho thị trường chung hoặc khu vực/ngành cụ thể.

• Đặc điểm: Cho phép nhà đầu tư tiếp cận toàn bộ thị trường hoặc phân khúc thị trường chỉ với một giao dịch. Hạn chế rủi ro và tăng cơ hội kiếm lợi nhuận theo biến động của chỉ số.

Quyền chọn lãi suất

• Tài sản cơ sở: Lãi suất hoặc tài sản gắn liền với lãi suất.

• Đặc điểm: Bao gồm quyền chọn trái phiếu (lãi suất trung và dài hạn). Sử dụng để phòng ngừa rủi ro hoặc tận dụng cơ hội từ biến động lãi suất.

Quyền chọn tiền tệ

• Tài sản cơ sở: Tiền tệ giao ngay hoặc hợp đồng tương lai tiền tệ.

• Đặc điểm: 

• Quyền chọn giao ngay: Bên mua có quyền mua (hoặc bán) một lượng ngoại tệ nhất định với tỷ giá cố định trong tương lai.

• Quyền chọn hợp đồng tương lai tiền tệ: Bên mua có quyền giữ vị thế trong hợp đồng tương lai cơ sở nếu quyết định thực hiện quyền.

• Công cụ phòng ngừa rủi ro và kiếm lợi nhuận từ biến động tỷ giá hối đoái.

Quyền và nghĩa vụ của người tham gia hợp đồng quyền chọn

 

Các thuật ngữ và ký hiệu cơ bản khi giao dịch hợp đồng quyền chọn

• Người mua quyền (holder): Bỏ ra chi phí để nắm giữ quyền chọn, có quyền yêu cầu người bán thực hiện quyền chọn theo ý mình.

• Người bán quyền (writer): Nhận chi phí mua quyền từ người mua quyền, có nghĩa vụ thực hiện quyền chọn theo yêu cầu của người mua quyền.

• Tài sản cơ sở (underlying assets): Tài sản mà dựa vào đó quyền chọn được giao dịch. Giá cả thị trường của tài sản cơ sở quyết định giá trị của quyền chọn. Ví dụ: Cà phê, dầu hỏa, vàng, cổ phiếu, trái phiếu, EUR, CHF, CAD,...

• Tỷ giá thực hiện (exercise or strike rate): Tỷ giá được áp dụng khi người mua quyền yêu cầu thực hiện quyền chọn.

• Trị giá hợp đồng quyền chọn (volume): Trị giá được chuẩn hóa theo ngoại tệ và thị trường giao dịch.

• Thời hạn của quyền chọn (maturity): Thời gian hiệu lực của quyền chọn. Quá thời hạn quyền chọn không còn giá trị.

• Phí mua quyền (premium): Chi phí mà người mua quyền trả cho người bán quyền để nắm giữ quyền chọn. Tính bằng đơn vị nội tệ trên mỗi ngoại tệ giao dịch.

• Loại quyền chọn: Quyền chọn mua (call): Cho phép người mua mua tài sản cơ sở với mức giá xác định trong thời hạn nhất định. Quyền chọn bán (put): Cho phép người mua bán tài sản cơ sở với mức giá xác định trong thời hạn nhất định.

• Kiểu quyền chọn: Quyền chọn kiểu Mỹ: Cho phép người mua thực hiện quyền chọn bất cứ lúc nào trong thời hạn hiệu lực. Quyền chọn kiểu châu Âu: Chỉ cho phép người mua thực hiện quyền chọn khi quyền chọn đến hạn.

So sánh hợp đồng quyền chọn và hợp đồng tương lai

 

Như vậy, bài viết trên đây đã đem đến cho bạn đọc những kiến thức cơ bản đề khái niệm, lợi ích và các loại hợp đồng quyền chọn đi kèm ví dụ cụ thể. Hiểu rõ và sử dụng loại hợp đồng này một cách thông minh trong các giao dịch sẽ giúp nhà tư thành công trong việc tối ưu hóa lợi nhuận và phòng ngừa rủi ro trên thị trường! 

 

Nếu có bất kỳ thắc mắc nào về thông tin trong bài viết, xin vui lòng liên hệ ngay với Tin hàng hóa để được đội ngũ tư vấn viên giúp đỡ!