Thanh toán trong thị trường hàng hóa phái sinh là quá trình hoàn tất nghĩa vụ giữa bên mua và bên bán sau khi hợp đồng đến ngày đáo hạn. Tùy theo điều khoản của hợp đồng, việc thanh toán có thể được thực hiện bằng tiền mặt hoặc bằng giao nhận hàng hóa thực tế. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ về thanh toán hàng hóa phái sinh.

Thanh toán là gì?

Trong lĩnh vực tài chính phái sinh, thanh toán là quá trình chuyển giao tiền hoặc tài sản giữa các bên tham gia giao dịch nhằm hoàn tất nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng.

Đối với thị trường hàng hóa phái sinh, thanh toán được hiểu là việc bên mua và bên bán thực hiện nghĩa vụ giao nhận hàng hóa hoặc thanh toán khoản chênh lệch giá theo đúng điều khoản của hợp đồng tương lai hoặc hợp đồng quyền chọn.

Hoạt động thanh toán thường được thực hiện thông qua trung tâm clearing hay còn gọi là trung tâm thanh toán bù trừ. Đây là tổ chức trung gian giúp đảm bảo:

• Các giao dịch được thực hiện minh bạch

• Các bên hoàn thành nghĩa vụ thanh toán đúng hạn

• Giảm thiểu rủi ro mất khả năng thanh toán

Hiện nay, trên thị trường hàng hóa phái sinh có hai hình thức thanh toán phổ biến gồm:

• Thanh toán tiền mặt (cash settlement)

• Giao nhận vật chất (physical delivery)

Trong đó, hình thức thanh toán tiền mặt được sử dụng phổ biến hơn trên nhiều Sở giao dịch vì giúp tăng thanh khoản và giảm đáng kể chi phí liên quan đến lưu kho, vận chuyển và kiểm định hàng hóa.

Thanh toán tiền mặt (Cash Settlement)

Khái niệm

Thanh toán tiền mặt (trong tiếng Anh gọi là Cash Settlement) là hình thức thanh toán mà khi hợp đồng tương lai hoặc quyền chọn đáo hạn, các bên sẽ không giao nhận hàng hóa thực tế mà chỉ thanh toán phần chênh lệch giá bằng tiền mặt.

Nói cách khác, thay vì giao tài sản cơ sở thật, bên lãi sẽ nhận tiền còn bên lỗ sẽ thanh toán khoản chênh lệch tương ứng.

Ví dụ, khi nhà đầu tư giao dịch hợp đồng tương lai sợi bông theo hình thức cash settlement, đến ngày đáo hạn họ sẽ không nhận các kiện bông vật chất mà chỉ thanh toán khoản chênh lệch giữa giá hợp đồng tương lai và giá giao ngay trên thị trường.

Điều này hoàn toàn khác với hình thức giao nhận vật chất khi hàng hóa thật được chuyển giao giữa bên mua và bên bán.

Nội dung

Hiện nay, phần lớn các công cụ phái sinh dựa trên chỉ số thị trường đều áp dụng hình thức thanh toán bằng tiền mặt.

Ví dụ:

• Hợp đồng tương lai chỉ số S&P 500

• Hợp đồng tương lai Russell 2000

• Các loại quyền chọn chỉ số

Do không có quá trình giao hàng nên khi hợp đồng đáo hạn, các vị thế giao dịch thường sẽ được tất toán bằng khoản chênh lệch lãi/lỗ. Các nhà giao dịch cần chủ động đóng vị thế trước ngày đáo hạn hoặc rollover sang kỳ hạn mới nếu muốn tiếp tục duy trì giao dịch.

Đối với thị trường hàng hóa phái sinh, thanh toán tiền mặt giúp các nhà đầu cơ tham gia thị trường dễ dàng hơn vì họ không cần lo lắng về việc nhận hàng hóa vật chất. Nhiều nhà giao dịch chỉ quan tâm đến biến động giá để tìm kiếm lợi nhuận chứ không có nhu cầu sở hữu hàng hóa thực tế.

Ưu điểm

Một trong những lợi ích lớn nhất của cash settlement là giúp đơn giản hóa quy trình thanh toán trên thị trường phái sinh. Nếu tất cả hợp đồng đều phải giao hàng thật, quá trình vận chuyển, lưu kho và kiểm định chất lượng sẽ rất phức tạp và tốn kém.

Ví dụ, một nhà đầu cơ đang nắm giữ vị thế bán hợp đồng tương lai bạc trị giá 10.000 USD sẽ gặp rất nhiều khó khăn nếu phải giao bạc vật chất khi hợp đồng đáo hạn.

Nhờ cơ chế thanh toán tiền mặt, toàn bộ quá trình thanh toán chỉ cần thực hiện thông qua việc chuyển tiền giữa các bên.

Ngoài ra, thanh toán bằng tiền mặt còn giúp:

• Giảm thời gian xử lý hợp đồng

• Giảm chi phí vận chuyển và lưu kho

• Hạn chế chi phí kiểm định chất lượng hàng hóa

• Tăng thanh khoản cho thị trường phái sinh

Một ưu điểm quan trọng khác là cash settlement giúp giảm rủi ro vỡ nợ. Các hợp đồng thường đi kèm cơ chế ký quỹ và thanh toán hàng ngày nên trung tâm clearing có thể liên tục giám sát năng lực tài chính của các bên tham gia.

Giao nhận vật chất (Physical Delivery)

Khái niệm

Giao nhận vật chất (trong tiếng Anh gọi là Physical Delivery) là hình thức thanh toán mà khi hợp đồng đáo hạn, tài sản cơ sở sẽ được chuyển giao thực tế từ bên bán sang bên mua theo đúng điều khoản của hợp đồng.

Nói cách khác, người bán phải giao hàng hóa thật và người mua phải thanh toán đầy đủ để nhận hàng hóa đó.

Hình thức này thường xuất hiện trong các hợp đồng hàng hóa như dầu thô, ngô, đậu tương, lúa mì, kim loại quý

Nội dung

Đối với hình thức giao nhận vật chất, tài sản cơ sở sẽ được giao tại thời điểm đã quy định trước trong hợp đồng.

Ví dụ:

Hai bên tham gia hợp đồng tương lai dầu thô kỳ hạn một năm với mức giá thực hiện 58,40 USD/thùng.

Khi hợp đồng đến ngày đáo hạn:

• Người mua có nghĩa vụ thanh toán để nhận 1.000 thùng dầu thô

• Người bán phải giao đủ số lượng dầu đúng tiêu chuẩn hợp đồng

Nếu giá thị trường tại thời điểm đó:

• Thấp hơn 58,40 USD thì bên mua bị lỗ

• Cao hơn 58,40 USD thì bên mua có lợi nhuận

Khi giao hàng diễn ra, các chứng từ giao nhận sẽ ghi rõ:

• Số lượng hàng hóa

• Chất lượng hàng hóa

• Địa điểm giao hàng

• Tiêu chuẩn kiểm định

Sau khi nhận hàng, người mua có thể:

• Mang hàng ra khỏi kho

• Hoặc tiếp tục lưu kho và trả phí lưu trữ định kỳ

Ngoài ra, họ cũng có thể yêu cầu vận chuyển hàng đến địa điểm khác và thanh toán thêm chi phí vận chuyển.

Các Sở giao dịch hàng hóa sẽ quy định rất cụ thể về:

• Tiêu chuẩn chất lượng

• Chủng loại hàng hóa

• Địa điểm giao nhận

• Quy cách hợp đồng

Vai trò

Hình thức physical delivery đóng vai trò quan trọng đối với các doanh nghiệp sản xuất và thương mại hàng hóa thực tế.

Thông qua hợp đồng tương lai có giao nhận vật chất, doanh nghiệp có thể:

• Chủ động nguồn cung nguyên liệu

• Phòng hộ rủi ro giá cả

• Ổn định chi phí sản xuất

• Lập kế hoạch kinh doanh dài hạn

Ngoài ra, giao nhận vật chất còn giúp thị trường phái sinh phản ánh sát hơn cung cầu thực tế của hàng hóa trên thị trường.

So sánh thanh toán tiền mặt và giao nhận vật chất

Kết luận

Trong thị trường phái sinh hiện đại, thanh toán là bước quan trọng giúp hoàn tất nghĩa vụ giữa các bên tham gia giao dịch. Hai hình thức thanh toán phổ biến nhất hiện nay gồm thanh toán tiền mặt (cash settlement) và giao nhận vật chất (physical delivery). Trong đó, thanh toán hàng hóa phái sinh bằng tiền mặt đang được sử dụng rộng rãi nhờ tính linh hoạt, tiết kiệm chi phí và tăng thanh khoản cho thị trường. Ngược lại, hình thức giao nhận vật chất phù hợp hơn với các doanh nghiệp có nhu cầu mua bán hàng hóa thực tế. Việc hiểu rõ về thanh toán sẽ giúp nhà đầu tư lựa chọn chiến lược giao dịch phù hợp, đồng thời quản trị rủi ro hiệu quả hơn khi tham gia thị trường hàng hóa phái sinh.

Nếu bạn muốn biết thêm nhiều kiến thức đầu tư, đặc biệt là về thị trường hàng hóa phái sinh, hãy liên hệ VnCommodities để được hỗ trợ và tư vấn chi tiết.