Lúa gạo là một trong những nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong nông nghiệp, điều này mở ra tiềm năng lớn để giảm phát thải và kinh doanh tín chỉ carbon. Tuy nhiên, để biến tiềm năng này thành hiện thực cần phải có những nỗ lực đáng kể.

Sản xuất lúa chiếm từ 6-8% tổng lượng khí thải của hệ thống thực phẩm toàn cầu, trong khi chăn nuôi đóng góp khoảng 40-50%. Tuy nhiên, ở Đông Nam Á, lượng khí thải từ lúa còn cao hơn cả chăn nuôi và các loại cây trồng khác. Theo ông Quốc Cường, chuyên gia thuộc Nhóm nghiên cứu biến đổi khí hậu của Viện nghiên cứu lúa quốc tế (IRRI), nguyên nhân chính là do phương pháp canh tác truyền thống tạo ra một lượng lớn khí metan.

"Khi ruộng lúa bị ngập nước, quá trình phân hủy kỵ khí diễn ra, làm giải phóng khí metan và các loại khí nhà kính khác", ông Cường giải thích trong một tọa đàm gần đây tại Đại học Nông Lâm TP HCM. Mỗi ha ruộng lúa nước ước tính phát thải khoảng 12,7 tấn CO2 tương đương mỗi năm.

Ở Đông Nam Á, Việt Nam cùng với Indonesia có tiềm năng giảm phát thải từ lúa cao nhất, vượt trội hơn so với Thái Lan và Myanmar. Nếu áp dụng các kỹ thuật canh tác phát thải thấp, lượng khí thải có thể giảm từ 40-65%, theo ông Cường. Nghiên cứu của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) năm 2021 cũng chỉ ra rằng tiềm năng giảm phát thải từ lúa gạo lên tới 36%, cao hơn đáng kể so với chăn nuôi (9%) và các loại cây trồng khác (3%).

Hiện Việt Nam đang triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, tạo cơ hội khai thác tiềm năng này. Về lý thuyết, trồng lúa với lượng phát thải thấp có thể giúp Việt Nam tham gia vào thị trường tín chỉ carbon tự nguyện trong tương lai.

Tín chỉ carbon là chứng nhận cho phép phát thải một lượng khí CO2 hoặc khí nhà kính khác tương đương. Một tấn CO2 tương đương được quy đổi thành 1 tín chỉ carbon, có thể mua bán trên thị trường. Nếu dự án trồng lúa giảm được một lượng CO2 đáng kể, số tín chỉ carbon tương ứng sẽ có thể bán cho các khách hàng. Với một triệu ha lúa chất lượng cao, giá trị tín chỉ carbon có thể đạt tới 100 triệu USD mỗi năm nếu bán với giá 10 USD mỗi tín chỉ. "Tiềm năng giảm phát thải trong nông nghiệp mở ra nhiều cơ hội cho tài chính khí hậu," ông Cường nhận xét.

Tuy nhiên, hiện thực hóa quá trình này và bán được tín chỉ carbon không phải là điều dễ dàng, đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và hợp tác đồng bộ.

Trước tiên là về thực hành canh tác. Phát thải từ sản xuất lúa có thể giảm qua các giai đoạn như làm đất, chọn giống, phương pháp canh tác và xử lý rơm rạ sau thu hoạch. Canh tác có tiềm năng giảm phát thải lớn nhất, tới 33%, nếu áp dụng phương pháp tưới ngập khô xen kẽ (AWD) và sử dụng phân bón hiệu quả.

Ở Việt Nam, hai phương pháp canh tác có thể áp dụng AWD là "1 phải 5 giảm" và SRP (thực hành canh tác lúa bền vững). Những phương pháp này đã chứng minh hiệu quả giảm phát thải và mang lại lợi ích kinh tế, nhưng hiện chỉ áp dụng ở quy mô nhỏ. Thí điểm canh tác tại xã Thạnh An, huyện Vĩnh Thạnh (Cần Thơ), cho thấy nông dân trồng lúa có lợi nhuận tăng từ 1,3 đến 6,2 triệu đồng mỗi ha so với canh tác truyền thống, đồng thời phát thải CO2 giảm từ 2-6 tấn mỗi ha.

Tiếp theo, việc giám sát, xác minh và công nhận tín chỉ carbon vẫn còn sơ khai. Đến nay, thị trường carbon trong ngành lúa gạo có thể tuân theo các tiêu chuẩn như CDM, Gold Standard, T-VER và Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Tuy nhiên, không có quốc gia hoặc sáng kiến nào đang thu thập dữ liệu quản lý đồng ruộng liên quan đến khí thải ở quy mô lớn và thường xuyên. Các đợt kiểm kê khí nhà kính quốc gia chủ yếu dựa trên dữ liệu mẫu nhỏ và giả định về thực hành của nông dân, theo IRRI.

Cuối cùng, điều kiện kinh tế - xã hội và hạ tầng kỹ thuật tại miền Tây còn nhiều hạn chế, đòi hỏi nhiều cải thiện. Báo cáo của nhóm chuyên gia Tổ chức Nghiên cứu Nông nghiệp Quốc tế CGIAR tại 13 tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long cho thấy tất cả địa phương đều thiếu vốn và gặp khó khăn trong thực hiện chính sách giảm phát thải, hạ tầng logistics, và đối phó với thiên tai phức tạp.

Để giảm phát thải trong hệ thống lương thực thực phẩm, cần cải thiện chính sách, tái tổ chức ngành lương thực theo hướng bền vững và đầu tư vào hạ tầng nông nghiệp. Đồng thời, cần có sự phối hợp đồng bộ trong thực hiện các hành động cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng và các đối tượng tham gia sản xuất.

ĐỌC THÊM : Hàng hóa phái sinh là gì? Tìm hiểu cách đầu tư hàng hóa sinh lời