Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) vừa ban hành công văn yêu cầu rà soát tư cách công ty đại chúng đối với các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và công ty con đang niêm yết hoặc đăng ký giao dịch trên Sở Giao dịch Chứng khoán. Động thái này diễn ra trong bối cảnh hệ thống pháp lý mới về chứng khoán chính thức có hiệu lực, nhằm nâng cao tiêu chuẩn thị trường và chuẩn hóa cấu trúc sở hữu của các doanh nghiệp niêm yết.

Điều kiện công ty đại chúng theo luật mới

Theo Luật Chứng khoán 2019 và các luật sửa đổi năm 2024–2025, công ty đại chúng phải đáp ứng đồng thời hai tiêu chí: vốn điều lệ đã góp từ 30 tỷ đồng trở lên và tối thiểu 10% số cổ phiếu có quyền biểu quyết do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ.

UBCKNN yêu cầu các doanh nghiệp rà soát cơ cấu cổ đông, vốn điều lệ và tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng kể từ sau ngày 1/1/2026. Nếu không còn đáp ứng điều kiện, doanh nghiệp phải báo cáo trong vòng 15 ngày, đồng thời công bố thông tin theo quy định về công bố thông tin bất thường. Sau tối đa 1 năm không khắc phục, công ty buộc phải thực hiện thủ tục hủy tư cách công ty đại chúng và tiến tới hủy niêm yết hoặc hủy đăng ký giao dịch.

Đáng chú ý, trong vòng 7 ngày kể từ khi nhận thông báo chính thức, doanh nghiệp phải phối hợp với Sở Giao dịch Chứng khoán để hoàn tất thủ tục rút khỏi thị trường.

Ngoại lệ cho doanh nghiệp đang cổ phần hóa

Đối với các doanh nghiệp chuyển đổi từ mô hình 100% vốn Nhà nước sang công ty cổ phần theo phương án được phê duyệt, nếu chưa đáp ứng tiêu chí về cơ cấu cổ đông thì tạm thời không bị hủy tư cách công ty đại chúng trong thời gian thực hiện lộ trình tái cơ cấu.

Tuy nhiên, quy định này không áp dụng cho các công ty con của DNNN. Các đơn vị này vẫn phải độc lập đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn về vốn và cơ cấu cổ đông, ngay cả khi công ty mẹ nắm tỷ lệ chi phối.

Hàng loạt doanh nghiệp tỷ USD chưa đạt chuẩn

Thực tế thị trường cho thấy nhiều doanh nghiệp quy mô lớn đang có cơ cấu sở hữu quá cô đặc. Điển hình như PV Gas (GAS) khi cổ đông lớn nắm tới hơn 95% vốn, Vimico (KSV) với tỷ lệ sở hữu Nhà nước 98,1%, hay Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR) khi cổ đông nhà nước nắm hơn 92%.

Ngoài ra, một số doanh nghiệp lớn khác như BIDV, Tập đoàn Cao su Việt Nam hay Becamex IDC cũng đang có tỷ lệ cổ phiếu tự do lưu hành dưới ngưỡng 10% theo quy định.

Việc tỷ lệ cổ đông nhỏ lẻ quá thấp khiến thanh khoản cổ phiếu hạn chế, đồng thời làm giảm mức độ hấp dẫn của thị trường đối với nhà đầu tư tổ chức và dòng vốn quốc tế.

Tác động và triển vọng thị trường

Việc siết chặt tiêu chuẩn công ty đại chúng là bước đi cần thiết để nâng cao tính minh bạch, cải thiện quản trị doanh nghiệp và gia tăng chất lượng hàng hóa trên thị trường chứng khoán Việt Nam. Tuy nhiên, trong ngắn hạn, chính sách này sẽ tạo áp lực lớn buộc các doanh nghiệp phải tái cấu trúc cổ đông, tăng tỷ lệ free-float hoặc thực hiện thoái vốn nhà nước.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu nâng hạng thị trường từ cận biên lên mới nổi, việc chuẩn hóa tiêu chí công ty đại chúng được kỳ vọng sẽ củng cố niềm tin nhà đầu tư, gia tăng thanh khoản và tạo nền tảng phát triển bền vững cho thị trường chứng khoán trong dài hạn.