Từ các tập đoàn FDI quy mô lớn đến khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, robot công nghiệp đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng, góp phần giảm chi phí, cải thiện chất lượng sản phẩm và tạo ra những thay đổi mang tính nền tảng trong phương thức sản xuất.

Làn sóng robot hóa đang tạo nên bước chuyển mạnh mẽ trong nhiều ngành công nghiệp tại Việt Nam, đánh dấu giai đoạn phát triển mới của tự động hóa và sản xuất thông minh. Theo Liên đoàn Robot Quốc tế (IFR), Việt Nam hiện thuộc nhóm quốc gia có tốc độ gia tăng robot công nghiệp nhanh hàng đầu Đông Nam Á, với mật độ robot trong nhà máy tăng gần sáu lần chỉ sau 5 năm.

Thực tế này cho thấy áp lực và nhu cầu cấp thiết của doanh nghiệp trong việc tối ưu chi phí, nâng cao chất lượng đầu ra và giảm dần sự phụ thuộc vào lao động thủ công, nhất là khi chi phí nhân công ngày càng leo thang.

Robot giúp cắt giảm 40–70% chi phí lao động

Trong ngành điện tử – lĩnh vực tiên phong về tự động hóa, nhiều doanh nghiệp tại Bắc Ninh và Thái Nguyên đã đưa vào vận hành hàng chục nghìn robot phục vụ các khâu gắp – đặt, hàn và lắp ráp. Việc ứng dụng robot giúp rút ngắn thời gian sản xuất, đồng thời bảo đảm độ ổn định cao ở các công đoạn yêu cầu độ chính xác nghiêm ngặt – yếu tố then chốt đối với chất lượng sản phẩm điện tử.

Kết quả cho thấy, nhiều doanh nghiệp sau khi tự động hóa đã tiết kiệm được từ 40–70% chi phí nhân công, đồng thời kéo giảm rõ rệt tỷ lệ sản phẩm lỗi. Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, robot còn góp phần cải thiện môi trường làm việc, tăng mức độ an toàn trong các điều kiện sản xuất độc hại, nhiệt độ cao hoặc tiềm ẩn nguy cơ hóa chất, nơi con người khó có thể làm việc lâu dài.

Bên cạnh robot công nghiệp truyền thống, robot hợp tác (cobot) đang nổi lên như một xu hướng đáng chú ý. Với thiết kế nhỏ gọn, dễ lập trình và khả năng làm việc trực tiếp cùng con người, cobot đặc biệt phù hợp với các doanh nghiệp nhỏ và vừa – khu vực chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam.

Trong các ngành may mặc, da giày, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu thử nghiệm cobot ở các khâu như đóng gói, vận chuyển nhẹ và gắp – đặt linh hoạt, giúp nâng cao năng suất mà không làm gián đoạn hay thay đổi lớn cấu trúc dây chuyền hiện hữu.

AI và thị giác máy thúc đẩy sản xuất chính xác

Song hành với robot cơ khí, các hệ thống tự động hóa tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và thị giác máy đang trở thành công cụ hỗ trợ đắc lực cho sản xuất hiện đại. Công nghệ thị giác máy cho phép phát hiện các lỗi siêu nhỏ mà mắt thường khó nhận biết, phân loại sản phẩm theo tiêu chí cài đặt sẵn và kiểm soát chất lượng theo thời gian thực. Nhờ đó, nhiều nhà máy sản xuất linh kiện điện tử, nhựa kỹ thuật và kim loại đã kéo tỷ lệ lỗi từ khoảng 5% xuống chỉ còn 1%.

AI cũng được ứng dụng ngày càng sâu trong quản trị sản xuất, từ tối ưu kế hoạch vận hành, dự báo bảo trì thiết bị đến phân tích hiệu quả sử dụng máy móc. Việc hạn chế thời gian dừng máy và nâng cao hiệu suất thiết bị giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí, đồng thời đáp ứng tốt hơn các đơn hàng lớn với yêu cầu cao về tiến độ và chất lượng.

Xu hướng tự động hóa thông minh không chỉ giới hạn trong nhà máy mà còn lan rộng sang lĩnh vực logistics. Tại các trung tâm kho vận hiện đại ở Hà Nội, Hải Phòng và TPHCM, robot tự hành (AGV), hệ thống phân loại tự động cùng phần mềm tối ưu luồng hàng hóa được triển khai đồng bộ, rút ngắn thời gian xử lý đơn hàng từ 24 giờ xuống còn 6–12 giờ. Trong thương mại điện tử, mức độ tự động hóa tiếp tục gia tăng để đáp ứng nhu cầu đơn hàng lớn và yêu cầu giao nhận ngày càng nhanh.

Cơ hội lớn đi kèm thách thức

Dù dư địa phát triển rộng mở, thị trường robot công nghiệp và tự động hóa tại Việt Nam vẫn đối mặt không ít rào cản. Hiện nay, Việt Nam chưa làm chủ được các công nghệ cốt lõi như cảm biến, chip điều khiển hay phần mềm điều phối. Chi phí đầu tư ban đầu cho robot và hệ thống tự động hóa còn cao so với khả năng của nhiều doanh nghiệp, trong khi nguồn nhân lực kỹ sư chuyên sâu về robot, tự động hóa và AI vẫn thiếu hụt. Bên cạnh đó, hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn an toàn chưa được hoàn thiện đồng bộ.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, Việt Nam được khuyến nghị xây dựng chiến lược quốc gia về robot, thúc đẩy phát triển các sản phẩm robot “Make in Vietnam” và tăng cường đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ nền tảng. Mục tiêu đào tạo khoảng 50.000 kỹ sư cơ – điện tử, tự động hóa và AI đến năm 2030 được xem là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm nguồn nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực này.

Trong bối cảnh đó, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt Chương trình KC.03/21-30, tạo nền tảng quan trọng thúc đẩy ngành cơ khí và tự động hóa. Chương trình không chỉ hỗ trợ đổi mới công nghệ mà còn chú trọng kết nối giữa nghiên cứu, ứng dụng và sản xuất, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu và các trường đại học.

Đại diện Ban Chủ nhiệm Chương trình cho biết, Ban luôn sẵn sàng tiếp nhận các ý tưởng sáng tạo, chia sẻ kinh nghiệm và cập nhật xu hướng công nghệ từ đội ngũ nhà khoa học nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành cơ khí – tự động hóa, hai lĩnh vực then chốt trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Chương trình KC.03/21-30 tập trung nhận diện các xu hướng công nghệ chủ đạo để định hình mục tiêu nghiên cứu, đồng thời đề xuất các nhóm vấn đề trọng tâm mà ngành có thể giải quyết trong giai đoạn tới. Định hướng xuyên suốt là hài hòa giữa công nghệ và thị trường: vừa phát triển sản phẩm đáp ứng nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, vừa hướng tới các giải pháp đột phá có khả năng mở ra thị trường và không gian phát triển mới.

Theo các chuyên gia, để tận dụng hiệu quả cơ hội từ tự động hóa thông minh, cần tiếp tục tháo gỡ rào cản về vốn, tăng cường gắn kết giữa nghiên cứu và sản xuất, đồng thời nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Việc mở rộng cơ chế đặt hàng nghiên cứu từ Nhà nước, đơn giản hóa thủ tục hỗ trợ tài chính và phát huy vai trò chủ động của doanh nghiệp trong mối quan hệ giữa công nghệ và thị trường được xem là những giải pháp then chốt.

Với định hướng rõ ràng, mục tiêu cụ thể và sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, giới khoa học và cộng đồng doanh nghiệp, Chương trình KC.03/21-30 được kỳ vọng sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới công nghệ, góp phần đưa ngành cơ khí – tự động hóa Việt Nam phát triển mạnh mẽ và từng bước khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu.

(Nguồn: Báo điện tử Chính Phủ)