Thị trường dầu mỏ toàn cầu đang chứng kiến một trong những cú sốc nguồn cung nghiêm trọng nhất lịch sử khi Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz có thể khiến thị trường thiếu hụt tới 8 triệu thùng dầu mỗi ngày trong tháng 3, tương đương khoảng 8% nguồn cung toàn cầu.

Trước nguy cơ này, các quốc gia thành viên IEA đã phải kích hoạt biện pháp khẩn cấp, thống nhất kế hoạch giải phóng tới 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược – mức can thiệp lớn chưa từng có – nhằm ổn định giá năng lượng và hạn chế tác động từ sự sụt giảm nguồn cung tại Trung Đông.

Động thái này cho thấy mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng hiện tại, đồng thời làm dấy lên những so sánh với các cú sốc dầu mỏ trong lịch sử – những sự kiện từng khiến giá năng lượng tăng vọt và làm thay đổi cục diện thị trường tài chính toàn cầu.

1. 1973–1974: Cú sốc dầu mỏ đầu tiên làm thay đổi trật tự thị trường năng lượng

Cuộc khủng hoảng bắt đầu khi Ai Cập và Syria tấn công Israel trong Chiến tranh Yom Kippur năm 1973. Để gây áp lực lên phương Tây, các nước Ả Rập thuộc OAPEC đã cắt giảm ngay 5% sản lượng dầu và tiếp tục giảm 5% mỗi tháng.

Các tài liệu của Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ khi đó ước tính Mỹ có thể thiếu từ 2–3 triệu thùng/ngày, trong khi tổng mức thiếu hụt tại các quốc gia bị cấm vận lên tới khoảng 4,5 triệu thùng/ngày.

Hệ quả là giá dầu thô tăng gần 4 lần, từ khoảng 2,9 USD/thùng lên 11,65 USD/thùng chỉ trong vài tháng, gây ra cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng tại các nền kinh tế phương Tây.

Cuộc khủng hoảng này cũng trở thành bước ngoặt khi thúc đẩy các quốc gia tiêu thụ dầu thành lập IEA năm 1974, đặt nền móng cho cơ chế phối hợp xả kho dự trữ chiến lược – công cụ vẫn được sử dụng mỗi khi thị trường đối mặt gián đoạn nguồn cung.

3. 1978–1979: Cách mạng Iran và cú sốc nguồn cung 7% khiến giá dầu tăng gấp đôi

Cuộc Cách mạng Iran đã làm thay đổi hoàn toàn thị trường năng lượng khi sự sụp đổ của chính quyền Shah và sự chuyển giao quyền lực đã khiến sản lượng dầu nước này giảm mạnh tới 4,8 triệu thùng/ngày vào tháng 1/1979, tương đương khoảng 7% nguồn cung toàn cầu – một trong những mức gián đoạn lớn nhất thời điểm đó.

Thị trường nhanh chóng phản ứng khi giá dầu bắt đầu tăng mạnh từ giữa năm 1979 và tăng hơn gấp đôi trong giai đoạn từ tháng 4/1979 đến tháng 4/1980, do lo ngại khủng hoảng lan rộng, hoạt động tích trữ đầu cơ và nhu cầu năng lượng toàn cầu duy trì ở mức cao.

Cú sốc năng lượng này đã làm lạm phát tại Mỹ tăng mạnh, buộc FED dưới thời Chủ tịch Paul Volcker (nhậm chức tháng 8/1979) phải triển khai chính sách tiền tệ thắt chặt quyết liệt để kiểm soát giá cả. Tuy nhiên, việc lãi suất tăng mạnh cùng tác động từ giá dầu cao đã góp phần đẩy nền kinh tế Mỹ rơi vào suy thoái sâu, cho thấy các cú sốc dầu mỏ không chỉ ảnh hưởng đến thị trường năng lượng mà còn có thể làm thay đổi cả chu kỳ kinh tế toàn cầu.

3. 1990–1991: Chiến tranh Vùng Vịnh và cú sốc nguồn cung đẩy giá dầu tăng hơn 100%

Cuộc xâm lược Kuwait của Iraq và các lệnh cấm vận sau đó đã khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu mất khoảng 4,3 triệu thùng/ngày, khi hai quốc gia này vốn chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn cung của khu vực Vùng Vịnh.

Trước chiến tranh, Iraq sản xuất khoảng 3,1 triệu thùng/ngày trong khi Kuwait đóng góp khoảng 1,8 triệu thùng/ngày, khiến thị trường lập tức phản ứng khi nguồn cung bị gián đoạn.

Giá dầu Brent đã tăng mạnh từ khoảng 17 USD/thùng vào tháng 7/1990 lên khoảng 36 USD/thùng vào tháng 10/1990, trước khi dần hạ nhiệt sau khi chiến tranh kết thúc vào tháng 2/1991.

Để ổn định thị trường, IEA đã kích hoạt kế hoạch khẩn cấp nhằm bổ sung 2,5 triệu thùng/ngày, bao gồm dầu từ kho dự trữ chiến lược, các biện pháp giảm nhu cầu và chuyển đổi nguồn nhiên liệu – cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của các cơ chế điều tiết trong việc kiểm soát các cú sốc năng lượng.

4. 2005: Hai cơn bão tại Mỹ làm rung chuyển thị trường dầu mỏ

Năm 2005, thị trường năng lượng toàn cầu chứng kiến một thực tế ít được chú ý: không cần chiến tranh, thiên tai cũng đủ tạo ra cú sốc nguồn cung.

Cơn bão Katrina đổ bộ vào Vịnh Mexico tháng 8/2005 đã khiến sản lượng dầu Mỹ gián đoạn tới 1,38 triệu thùng/ngày vào ngày 29/8, và vẫn còn mất khoảng 840.000 thùng/ngày vào ngày 16/9. Chưa kịp ổn định, thị trường tiếp tục chịu thêm cú sốc khi bão Rita trong tháng 9 khiến gián đoạn nguồn cung lên tới 1,53 triệu thùng/ngày vào ngày 26/9.

Trước rủi ro thiếu hụt năng lượng, Mỹ buộc phải cho các nhà máy lọc dầu vay 9,1 triệu thùng từ kho dự trữ chiến lược, đồng thời phối hợp với IEA xả thêm 30 triệu thùng nhằm hạ nhiệt thị trường.

Các biện pháp khẩn cấp như nới lỏng tiêu chuẩn nhiên liệu và cho phép tàu nước ngoài vận chuyển dầu nội địa cũng được kích hoạt, cho thấy mức độ nhạy cảm của thị trường dầu trước các cú sốc nguồn cung – ngay cả khi nguyên nhân đến từ thiên tai.

5. 2022: Chiến sự Nga – Ukraine và cú sốc năng lượng lớn nhất kể từ năm 2008

Cuộc xung đột Nga – Ukraine năm 2022 đã nhanh chóng biến thành một cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu khi châu Âu buộc phải đẩy nhanh quá trình giảm phụ thuộc vào dầu khí Nga – một trong những nhà xuất khẩu năng lượng lớn nhất thế giới.

Lo ngại thiếu hụt nguồn cung đã khiến giá dầu tăng hơn 50% chỉ trong vài tuần, lên mức cao nhất kể từ năm 2008 khi thị trường gấp rút tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Trước đà tăng nóng của giá năng lượng, tháng 3/2022, Tổng thống Mỹ Joe Biden đã ra quyết định xả 180 triệu thùng dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược trong vòng 6 tháng – đợt can thiệp lớn nhất lịch sử nhằm hạ nhiệt thị trường.

Song song đó, Mỹ và các nước phương Tây cũng áp dụng cơ chế áp giá trần đối với dầu Nga, nhằm hạn chế nguồn thu tài trợ chiến tranh nhưng vẫn giữ dòng chảy dầu trên thị trường để tránh một cú sốc nguồn cung mới.

Cuộc khủng hoảng này một lần nữa cho thấy: mỗi biến động địa chính trị lớn đều có thể nhanh chóng chuyển thành cú sốc giá trên thị trường dầu mỏ, kéo theo những chu kỳ biến động mạnh trên toàn bộ thị trường hàng hóa. 

Kết luận

Nhìn lại các cú sốc dầu mỏ từ năm 1973 đến nay có thể thấy một điểm chung: mỗi khi nguồn cung toàn cầu bị gián đoạn từ khoảng 4-8%, thị trường dầu thường bước vào các chu kỳ biến động mạnh, kéo theo lạm phát gia tăng, chính sách tiền tệ thay đổi và dòng tiền dịch chuyển trên toàn bộ thị trường hàng hóa.

Từ chiến tranh, cách mạng chính trị cho tới thiên tai, các cú sốc năng lượng không chỉ làm thay đổi giá dầu mà còn nhiều lần làm thay đổi cả chu kỳ kinh tế toàn cầu.

Trong bối cảnh rủi ro nguồn cung vẫn luôn hiện hữu, lịch sử cho thấy thị trường dầu mỏ sẽ tiếp tục là tâm điểm dẫn dắt biến động của thị trường hàng hóa mỗi khi xuất hiện các cú sốc địa chính trị mới.
---------------------------------------------