Chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan đã giúp rút ngắn đáng kể thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp, qua đó góp phần đưa kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam tăng gần 290% kể từ năm 2014 đến nay.

Trước mốc này, hoạt động thông quan chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, quy trình xử lý rời rạc và phụ thuộc nhiều vào yếu tố con người. Doanh nghiệp phải trực tiếp đến cơ quan hải quan để nộp hồ sơ, chờ kiểm tra và phê duyệt, khiến thời gian thông quan kéo dài, chi phí lưu kho bãi tăng cao và tiềm ẩn rủi ro thiếu minh bạch.

Số liệu của ngành hải quan cho thấy, trong giai đoạn 2003–2013, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 1.492 tỷ USD. Quy mô thương mại khi đó còn hạn chế, số doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu chưa nhiều, trong khi thủ tục hành chính phức tạp làm giảm sức cạnh tranh.

Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng và việc tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do, yêu cầu cải cách thủ tục hải quan trở nên cấp bách. Đại diện Cục Hải quan khẳng định, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà là điều kiện tiên quyết để Việt Nam theo kịp chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ năm 2014, thủ tục hải quan điện tử và cơ chế thông quan tự động được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Đến nay, hầu hết các khâu nghiệp vụ đã được tự động hóa, với 99,65% doanh nghiệp xuất nhập khẩu tham gia thực hiện thủ tục điện tử. Nhờ đó, thời gian thông quan đối với luồng hàng xanh – chiếm tỷ trọng lớn – chỉ còn tính bằng vài giây. Doanh nghiệp có thể khai báo và hoàn tất thủ tục mọi lúc, mọi nơi, không còn phụ thuộc vào giờ hành chính.

Cùng với đó, thanh toán thuế xuất nhập khẩu cũng được số hóa. Tính đến ngày 21/11, số thu qua các ngân hàng thương mại đạt hơn 423.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 98% tổng thu ngân sách của ngành hải quan. Riêng Cổng thanh toán điện tử và thông quan 24/7 ghi nhận khoảng 65.700 tỷ đồng, giúp doanh nghiệp nộp thuế nhanh, chính xác và rút ngắn thời gian thông quan sau khi hoàn thành nghĩa vụ tài chính.

Những cải cách này tạo lực đẩy rõ rệt cho thương mại. Giai đoạn 2014–2024, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 5.817 tỷ USD, tăng gần 290% so với giai đoạn trước, tương đương mức tăng hơn 4.324 tỷ USD. Quy mô tiếp tục mở rộng trong những năm gần đây, với 681 tỷ USD năm 2023, gần 784 tỷ USD năm 2024 và chạm mốc 900 tỷ USD tính đến 26/12/2025.

Theo Cục Hải quan, mỗi giờ rút ngắn trong khâu thông quan, với quy mô thương mại hàng trăm tỷ USD mỗi năm, mang lại lợi ích kinh tế rất lớn cho doanh nghiệp, từ giảm chi phí logistics, đẩy nhanh giao hàng đến nâng cao năng lực cạnh tranh.

Chuyển đổi số cũng góp phần thay đổi phương thức quản lý theo hướng minh bạch và dựa trên dữ liệu. Hồ sơ, chứng từ được số hóa và lưu trữ điện tử, dễ dàng truy xuất, kiểm soát; việc giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức giúp hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu.

Thống kê cho thấy, giai đoạn 2020–2023, thời gian thông quan hàng xuất khẩu giảm hơn 2 giờ, hàng nhập khẩu giảm gần 5 giờ so với trước. Đây được xem là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí và chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Bên cạnh đó, cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN với 250 thủ tục hành chính của 13 bộ, ngành đã giúp giảm đáng kể thủ tục trùng lặp. Việt Nam cũng đi đầu trong ASEAN về trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử (e-C/O) với 9 quốc gia, tạo điều kiện để doanh nghiệp nhanh chóng hưởng ưu đãi thuế quan từ các FTA.

Theo Chiến lược phát triển hải quan đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là cơ bản hoàn thành hải quan số vào năm 2026, triển khai chính thức hệ thống từ tháng 6/2027 và tiến tới hải quan thông minh vào năm 2030. Trọng tâm là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin tổng thể – nền tảng của chuyển đổi số – ứng dụng các công nghệ như điện toán đám mây, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật nhằm nâng cao quản lý rủi ro và giảm can thiệp thủ công.

Đại diện Cục Hải quan nhấn mạnh, chuyển đổi số không chỉ phục vụ doanh nghiệp mà còn tạo môi trường làm việc số hiện đại cho đội ngũ công chức, nâng cao hiệu quả điều hành và quản trị dựa trên dữ liệu.

Từ vị trí từng được coi là “nút thắt” của thương mại, hải quan đang dần trở thành động lực thúc đẩy xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, giúp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và duy trì quy mô thương mại hàng trăm tỷ USD mỗi năm trong thập kỷ tới.

( Nguồn: Vnexpress )