Sau gần hai tuần giao tranh với 13 đêm không kích liên tiếp, Mỹ bất ngờ dừng tấn công Iran vào cuối tuần qua. Nhưng thay vì mở ra một lệnh ngừng bắn rõ ràng, khoảng lặng này lại đang được hai bên diễn giải theo hai cách hoàn toàn khác nhau - và không ai dám chắc đây là khởi đầu của hòa bình hay chỉ là quãng nghỉ trước một đợt leo thang mới.

Một quyết định đến bất ngờ sau chuỗi leo thang kéo dài

Trong gần hai tuần trước đó, xung đột Mỹ - Iran đã leo thang với tốc độ chóng mặt: các cuộc không kích ban đêm của Mỹ nhằm vào Iran diễn ra liên tục 13 đêm, trong khi Tehran đáp trả bằng các đòn tấn công nhắm vào những đồng minh của Washington quanh khu vực Vùng Vịnh. Cuối tuần qua, lần đầu tiên kể từ khi xung đột bùng phát, Mỹ quyết định tạm dừng toàn bộ các cuộc không kích.

Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz xác nhận việc tạm dừng nhằm "tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán với Iran tiến triển", đồng thời trả lời phỏng vấn Fox News rằng Tổng thống Trump đang "dành một chút không gian cho khả năng đàm phán". Bản thân ông Trump, khi trả lời báo giới trên chuyên cơ Air Force One ngày 27/7, đưa ra một lý do cụ thể hơn: "Iran đã đề nghị chúng tôi một cách rất thiện chí rằng 'xin hãy dừng lại và ngồi vào bàn đàm phán'". Ông nói thêm: "Mỹ đang thắng lớn trước Cộng hòa Hồi giáo Iran" và nhấn mạnh Iran không bao giờ được phép sở hữu vũ khí hạt nhân.

Iran bác bỏ hoàn toàn cách diễn giải của Washington

Ngay lập tức, phía Iran đã lên tiếng phủ nhận. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei khẳng định: "Hiện tại, chúng tôi không đàm phán với Mỹ", đồng thời bác bỏ thông tin cho rằng Tehran đã chủ động đề nghị ngừng bắn để đổi lấy đàm phán - gọi đây là thông tin "bịa đặt". Ông Baqaei tuyên bố Iran "sẽ không bao giờ cho phép Mỹ quyết định thời điểm chiến tranh và hòa bình", đồng thời quy trách nhiệm cho Washington về hành động "gây hấn quân sự".

Về vai trò trung gian, ông Baqaei xác nhận Iran vẫn duy trì trao đổi thông điệp với Mỹ thông qua các bên trung gian khu vực - trong đó Qatar, Ai Cập và Pakistan đã và đang hợp tác nhằm đạt được một thỏa thuận ngừng bắn mới, với đề xuất gần nhất là tạm ngừng giao tranh trong 10 ngày. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh hiện "chưa tồn tại điều kiện" để chính thức nối lại đàm phán trực tiếp với Washington, đồng thời cho biết dù Iran chưa từ bỏ con đường ngoại giao, nước này cảm thấy đã từng bị "phản bội" trong những nỗ lực ngoại giao trước đây.

Về phía quân sự, truyền hình Nhà nước Iran dẫn lời người phát ngôn quân đội Mohammad Akraminia xác nhận kể từ khi Washington ngừng tấn công, Tehran cũng đã dừng các đòn đáp trả nhắm vào những nước láng giềng vùng Vịnh. Một quan chức Iran giấu tên nói với Reuters, lập trường của Tehran là "nếu Mỹ ngừng tấn công, Iran cũng sẽ ngừng" - nhưng cảnh báo không nên kỳ vọng quyết định của Washington sẽ tạo ra thay đổi lớn trong lập trường đàm phán của Mỹ.

Ba giả thuyết về lý do thực sự đằng sau quyết định tạm dừng

Giới quan sát quốc tế đang đưa ra nhiều cách lý giải khác nhau cho quyết định bất ngờ này của Washington, và bản thân sự mập mờ đó cũng là một phần của vấn đề.

• Giả thuyết ngoại giao: Ba nước trung gian - Qatar, Ai Cập, Pakistan - đã tích cực làm việc trong hậu trường để đạt một lệnh ngừng bắn tạm thời 10 ngày, tạo không gian đàm phán. Việc Mỹ tạm dừng không kích có thể là phản hồi tích cực với nỗ lực này.

• Giả thuyết hạn chế về khí tài: Tờ New York Times dẫn nguồn tin cho biết Tổng thống Trump đã hoãn các kế hoạch leo thang quân sự do lo ngại làm cạn kiệt kho tên lửa đánh chặn và đạn phòng không vốn đang vơi dần sau nhiều tuần giao tranh cường độ cao. Tuy nhiên, giới chức ngoại giao Mỹ - trong đó có đại diện Bộ Quốc phòng - đã công khai bác bỏ giả thuyết này.

• Giả thuyết chiến lược - chờ thời cơ leo thang lớn hơn: Theo nhiều nhà phân tích được Tiền Phong dẫn lời, mục tiêu của chiến dịch quân sự Mỹ dường như đã mở rộng từ việc đơn thuần bảo vệ hoạt động hàng hải tại Hormuz sang một mục tiêu tham vọng hơn: làm suy giảm toàn diện năng lực quân sự, kinh tế và khả năng điều hành của chính quyền Tehran, qua đó buộc Iran phải quay lại bàn đàm phán trên thế yếu. Nếu đúng như vậy, khoảng lặng hiện tại có thể chỉ là bước chuẩn bị cho một giai đoạn quân sự mới quy mô lớn hơn, chứ không phải tín hiệu hòa bình thực sự.

Bản thân ông Trump cũng phát đi tín hiệu ủng hộ cho giả thuyết thứ ba khi trả lời phỏng vấn Axios ngày 27/7: "Chúng tôi đang tiến hành các cuộc đàm phán rất sâu với Iran. Nếu các cuộc đàm phán không đạt kết quả, chúng tôi sẽ quay lại với hành động quân sự rất mạnh mẽ". Khi được hỏi sẵn sàng dành bao nhiêu thời gian cho ngoại giao, ông trả lời ngắn gọn: "Không có nhiều thời gian".

Rủi ro lan rộng ngoài phạm vi song phương

Dù hai bên tạm ngừng tấn công trực tiếp lẫn nhau, đã xuất hiện dấu hiệu cho thấy cuộc xung đột đang có nguy cơ lan sang các mặt trận khác. Theo Bộ Ngoại giao Iran, một tàu thương mại của nước này đã bị trúng đạn tại Biển Caspi, khiến một thủy thủ thiệt mạng và một người bị thương; Tehran cáo buộc đây là hành động của Ukraine nhằm mở rộng phạm vi cuộc xung đột Nga - Ukraine sang khu vực liên quan đến Iran - dù thông tin này chưa được xác nhận độc lập. Ngoài ra, tướng Hossein Mohebbi của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng đề cập đến sự hiện diện của hơn 200 binh sĩ Mỹ tại các căn cứ trong khu vực - một chi tiết cho thấy mức độ phức tạp và nhiều tầng nấc của cục diện hiện tại.

Về vấn đề cốt lõi là eo biển Hormuz, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran khẳng định Tehran "luôn thực hiện trách nhiệm bảo đảm an toàn hàng hải quốc tế", nhưng sẽ không cho phép tuyến đường thủy chiến lược này bị lợi dụng để đe dọa an ninh quốc gia Iran - đồng thời chỉ trích Mỹ và Israel làm gia tăng căng thẳng khu vực. Về phần mình, Iran cho rằng họ có quyền kiểm soát việc lưu thông qua eo biển này dựa trên một biên bản ghi nhớ ký với Washington hồi tháng 6, trong đó quy định thời hạn 60 ngày để đàm phán các điều khoản cuối cùng - trong khi Mỹ bác bỏ việc Iran nắm quyền kiểm soát và đang nỗ lực thiết lập một tuyến đường vận chuyển thay thế để bảo đảm tự do hàng hải.

Thị trường phản ứng ngay lập tức, nhưng thận trọng vẫn là chủ đạo

Ngay khi thông tin về việc tạm dừng không kích lan truyền, thị trường dầu mỏ đã phản ứng rất nhanh: giá dầu Brent giảm mạnh 8,7% xuống còn 88,36 USD/thùng, dầu WTI giảm 7,5% xuống 82,61 USD/thùng trong phiên đầu tuần - mức thấp nhất trong hơn một tuần qua. Đây là minh chứng rõ nét cho việc thị trường năng lượng toàn cầu hiện đang biến động gần như hoàn toàn theo nhịp đập của cuộc xung đột này.

Tuy nhiên, với việc cả hai giả thuyết "ngoại giao thực sự" và "chuẩn bị cho leo thang lớn hơn" đều đang tồn tại song song, và bản thân ông Trump cũng để ngỏ khả năng quay lại hành động quân sự "rất mạnh mẽ" bất cứ lúc nào nếu đàm phán thất bại, giới đầu tư nhiều khả năng sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến trong những ngày tới, thay vì vội vàng xác nhận một xu hướng hạ nhiệt bền vững cho cả thị trường dầu mỏ lẫn tình hình địa chính trị khu vực.

Nguồn: VnExpress