Chỉ một ngày sau khi tuyên bố Mỹ "đã sẵn sàng chiến đấu với sức mạnh quân sự chưa từng thấy kể từ Thế chiến II", Tổng thống Donald Trump bất ngờ đảo ngược quyết định, hủy bỏ kế hoạch tấn công quy mô lớn vào Iran. Đằng sau cú quay xe này là một loạt cuộc điện đàm cấp cao từ các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ, và một thỏa thuận khung mới xoay quanh việc mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz.

Từ "sức mạnh chưa từng thấy" đến hủy bỏ chỉ trong một ngày

Theo Tiền Phong, sáng 2/8 (giờ Việt Nam), ông Trump viết trên Truth Social rằng Mỹ "đã sẵn sàng chiến đấu chống lại Cộng hòa Hồi giáo Iran với sức mạnh quân sự chưa từng thấy kể từ Thế chiến II" - một tuyên bố cho thấy mức độ nghiêm trọng của kế hoạch quân sự đã được chuẩn bị. Nhưng ngay sau đó, ông cho biết đã chấp nhận đề nghị từ Iran và một số quốc gia Trung Đông về việc tạm hoãn mọi cuộc tấn công để tạo điều kiện hoàn tất một thỏa thuận ngoại giao.

Diễn biến đảo chiều này không diễn ra trong chân không. Theo Dân Trí, ngày 1/8, ông Trump đã có cuộc điện đàm trực tiếp với Thái tử Ả-rập Xê-út Mohammed bin Salman, trong đó vị Thái tử nhấn mạnh mong muốn của Riyadh về việc hạ nhiệt căng thẳng khu vực và bày tỏ lo ngại rõ ràng trước kế hoạch không kích Iran của Mỹ. Theo VOV, ông Trump xác nhận thêm rằng chính các đồng minh khu vực của Mỹ - bao gồm Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Qatar - đã trực tiếp đề nghị Washington hủy kế hoạch tấn công, với lý do vẫn còn cơ hội đạt được thỏa thuận ngoại giao. Song song đó, các quốc gia trung gian như Qatar và Pakistan cũng tăng cường nỗ lực ngoại giao, tiến hành nhiều cuộc điện đàm với cả quan chức Iran và Mỹ - trong đó có đặc phái viên của Tổng thống Trump, ông Steve Witkoff.

Nội dung thỏa thuận: Hai giai đoạn - Hormuz trước, hạt nhân sau

Theo tường thuật của ông Trump, thỏa thuận được xây dựng theo trình tự hai bước rõ ràng. Ông nói: "Sẽ có một thỏa thuận về eo biển Hormuz, sau đó sẽ có một thỏa thuận về vấn đề hạt nhân, hay có thể gọi là phi hạt nhân hóa Iran". Cụ thể, giai đoạn đầu tiên bao gồm việc "mở cửa ngay lập tức, hoàn toàn và toàn diện eo biển Hormuz" - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu, vốn đã trở thành điểm nóng xung đột trong nhiều tháng qua. Giai đoạn thứ hai sẽ xử lý vấn đề gai góc hơn: chấm dứt hoàn toàn mối đe dọa từ chương trình hạt nhân của Iran.

Đáng chú ý, ông Trump cũng xác nhận Israel đã đồng ý tạm hoãn kế hoạch tấn công quy mô lớn riêng của mình nhằm vào Iran để ủng hộ tiến trình đàm phán này - cho thấy đây là một nỗ lực phối hợp có sự tham gia trực tiếp của cả Washington lẫn Tel Aviv, chứ không đơn thuần là quyết định đơn phương của Nhà Trắng.

Mục tiêu trước mắt trong giai đoạn một, theo ba nguồn tin được Tiền Phong dẫn lại, là thúc đẩy một thỏa thuận song phương cụ thể giữa Iran và Oman - quốc gia kiểm soát bờ đối diện của eo biển Hormuz - nhằm cho phép hoạt động hàng hải thương mại được nối lại bình thường tại đây. Đây chính là tiến trình đàm phán Iran - Oman về cơ chế quản lý Hormuz đã được thảo luận trong nhiều tuần qua, nhưng trước đó từng bị chính Iran bác bỏ đề xuất thu phí "tự nguyện". Việc ông Trump giờ đây gắn kế hoạch hủy tấn công của mình với chính tiến trình đàm phán Iran - Oman cho thấy Washington đang đặt cược nhiều vào khả năng hai nước láng giềng vùng Vịnh này tự tìm được tiếng nói chung.

Vì sao Mỹ vẫn không kích ngay giữa lúc đàm phán đang diễn ra?

Một chi tiết gây chú ý đặc biệt: theo Việt Giải Trí, ngay trong giai đoạn đàm phán đang diễn ra, Mỹ vẫn liên tiếp không kích các mục tiêu chiến lược ở miền Nam Iran - một động thái được diễn giải là nhằm gửi thông điệp cứng rắn về lập trường của Washington đối với vấn đề Hormuz và an ninh khu vực, thay vì đơn thuần là leo thang quân sự. Cách tiếp cận "vừa đánh vừa đàm" này phản ánh chiến thuật gây sức ép tối đa quen thuộc của chính quyền Trump: duy trì đòn bẩy quân sự trong tay ngay cả khi kênh ngoại giao đang mở, nhằm đảm bảo Iran không có cơ hội trì hoãn hay rút lui khỏi bàn đàm phán.

Về phía Iran, trước khi có tuyên bố hủy tấn công, Tehran đã cảnh báo sẽ đáp trả quyết liệt và thậm chí có thể mở rộng mục tiêu sang cả cơ sở năng lượng của các quốc gia khác trong khu vực nếu Mỹ tiếp tục hành động quân sự - lời cảnh báo mà nhiều khả năng cũng là một trong những yếu tố khiến các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ (vốn sẽ là bên đầu tiên gánh chịu hậu quả nếu xung đột lan rộng) phải khẩn cấp can thiệp qua kênh ngoại giao.

Rủi ro vẫn còn nguyên: "Ai kiểm soát Hormuz" là câu hỏi chưa có lời giải

Dù quyết định hủy tấn công trước mắt giúp giảm đáng kể nguy cơ xảy ra một đợt đối đầu quân sự trực tiếp mới, giới phân tích được Dân Trí dẫn lời nhấn mạnh rằng khả năng duy trì trạng thái hạ nhiệt này phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc hai bên có tìm được một công thức chung cho Hormuz hay không - đặc biệt là câu hỏi cốt lõi: Iran sẽ được trao quyền kiểm soát đến mức độ nào đối với một trong những tuyến vận chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới. Đây chính là điểm mà các vòng đàm phán trước đó giữa Iran và Oman từng bế tắc, khi Tehran nhất quyết đòi một cơ chế thu phí bắt buộc do chính mình chủ động thiết lập, thay vì mô hình "đóng góp tự nguyện" mà Oman và phương Tây đề xuất.

Theo Dân Trí, báo chí Anh còn đưa tin Mỹ và Israel vẫn đang xem xét khả năng áp đặt một lệnh phong tỏa đường bộ đối với Iran như một phương án dự phòng - cho thấy dù kênh ngoại giao đang được ưu tiên, các phương án gây sức ép khác vẫn được giữ lại trên bàn, sẵn sàng được kích hoạt nếu đàm phán đổ vỡ.

Điều gì sẽ xảy ra chiều nay?

Theo tuyên bố mới nhất của ông Trump được VOV dẫn lại, các cuộc đàm phán trực tiếp giữa Mỹ và Iran sẽ chính thức bắt đầu vào chiều 3/8 (tức hôm nay). Đây sẽ là phép thử đầu tiên cho việc liệu khuôn khổ thỏa thuận hai giai đoạn - Hormuz trước, hạt nhân sau - có thể được cụ thể hóa thành các cam kết ràng buộc hay không, sau khi ông Trump đã đưa ra lời kêu gọi khá dứt khoát với các nhà đàm phán: "Tất cả hãy bắt tay vào việc và hoàn tất thỏa thuận". Với việc không ghi nhận thêm các cuộc không kích mới của Mỹ nhằm vào Iran trong vài ngày gần đây, đây có thể là cơ hội thực chất nhất để chấm dứt chuỗi leo thang kéo dài từ đầu tháng 7 - nhưng cũng có thể chỉ là một khoảng lặng tạm thời khác, tương tự những gì đã từng xảy ra và nhanh chóng đổ vỡ trước đó trong cuộc xung đột này.

Nguồn: VOV