Đúng 0h01 ngày 24/7 theo giờ Mỹ, ngay khi mức thuế toàn cầu tạm thời 10% hết hiệu lực, chính quyền Tổng thống Donald Trump lập tức kích hoạt một vòng thuế quan mới nhắm vào khoảng 60 đối tác thương mại - đánh dấu công thức áp thuế thứ ba trong vòng chưa đầy một năm, sau khi hai lần trước đều vấp phải rào cản pháp lý.

Từ thuế "tình trạng khẩn cấp" bị bác bỏ đến công thức thuế quan mới

Để hiểu vì sao đợt thuế lần này đáng chú ý, cần nhìn lại bối cảnh phía sau. Hồi tháng 2/2026, Tòa án Tối cao Mỹ đã bác bỏ các mức thuế đối ứng 10-50% mà ông Trump áp dụng từ năm ngoái, với lý do chính quyền đã lạm dụng một đạo luật về tình trạng khẩn cấp quốc gia để ban hành thuế quan trên diện rộng. Ngay sau phán quyết đó, Nhà Trắng đã nhanh chóng áp một mức thuế toàn cầu tạm thời 10% trong 150 ngày để "câu giờ", trong lúc tìm kiếm một cơ sở pháp lý khác vững chắc hơn.

Mức thuế tạm thời đó hết hạn đúng vào lúc 0h01 ngày 24/7 (giờ miền Đông nước Mỹ, tương đương 11h01 cùng ngày giờ Việt Nam). Và ngay tại thời điểm đó, một vòng thuế quan mới - lần này dựa trên Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 - đã chính thức có hiệu lực để lấp đầy khoảng trống.

Thuế quan lần này nhắm vào ai, mức bao nhiêu?

Theo thông báo của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) đăng trên Công báo Liên bang ngày 23/7, thuế mới áp dụng hai mức: 10% và 12,5%, bao phủ tới 99,4% tổng kim ngạch nhập khẩu của Mỹ - một phạm vi rộng hơn đáng kể so với các đợt thuế trước.

Nhóm chịu mức thuế cao hơn, 12,5%, bao gồm nhiều nền kinh tế lớn: Brazil, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, Ả-rập Xê-út, Singapore, Israel và Qatar. Nhóm chịu mức thấp hơn, 10%, gồm Liên minh châu Âu, Ấn Độ và Anh. Một số sản phẩm và đối tác, trong đó có EU, được áp dụng thêm các quy định và ngoại lệ riêng.

Điểm khác biệt quan trọng so với các đợt thuế trước: lần này Washington không viện dẫn thâm hụt thương mại hay tình trạng khẩn cấp quốc gia, mà dựa trên kết luận của một cuộc điều tra kéo dài nhiều tháng theo Điều 301, cáo buộc các đối tác thương mại không có biện pháp đủ mạnh để ngăn chặn hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức - kể cả lao động nô lệ - trong chuỗi cung ứng. Một quan chức cấp cao trong chính quyền Trump mô tả đây là "hành động bảo vệ quyền lao động trên phạm vi quốc tế lớn nhất mà Mỹ từng thực hiện".

Trường hợp đặc biệt của Trung Quốc

Riêng với Trung Quốc, diễn biến thuế quan có phần phức tạp hơn. Trước khi mức thuế mới có hiệu lực, thuế suất áp với hàng Trung Quốc đã được giảm xuống còn 10% (chưa tính mức thuế 25% với hàng công nghiệp áp dụng từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump), theo tinh thần thỏa thuận đình chiến thương mại mà ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đạt được hồi tháng 11/2025. Giới chức Mỹ cho biết có kế hoạch khôi phục thuế với hàng Trung Quốc lên 20% theo đúng thỏa thuận đó, nhưng cam kết sẽ không nâng vượt quá mức này.

Đáng chú ý, song song với đợt thuế theo Điều 301 vừa có hiệu lực, Washington còn đang tiến hành một cuộc điều tra khác nhắm vào 16 đối tác thương mại - bao gồm cả Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Mexico và EU - liên quan đến cáo buộc "dư thừa công suất" trong sản xuất công nghiệp, viện dẫn Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930. Các mức thuế từ cuộc điều tra này, nếu được ban hành, dự kiến có hiệu lực từ tháng 8 - và hiện chưa rõ sẽ được cộng dồn với thuế Điều 301 như thế nào.

Phản ứng quốc tế và những điểm cần lưu ý

Quyết định thuế quan mới đã ngay lập tức vấp phải phản ứng từ nhiều quốc gia. Ngoại trưởng Na Uy Espen Barth Eide khẳng định nước này không có lý do gì để bị áp thuế vì đã xây dựng các quy định chặt chẽ nhằm ngăn lao động cưỡng bức. Thủ tướng Canada Mark Carney tuyên bố chính phủ ông sẽ làm "bất cứ điều gì cần thiết" để bảo vệ lợi ích quốc gia, nông dân và doanh nghiệp trước áp lực thương mại từ Washington - đặc biệt trong bối cảnh trước đó, ngày 20/7, ông Trump đã ký thêm thuế bổ sung 50% với một số mặt hàng của Canada như sữa, đồ uống có cồn và xe cơ giới, có hiệu lực từ 19/8.

Về mặt thực thi, hàng hóa đang trên đường vận chuyển được miễn áp thuế mới đến sáng 28/7, giúp doanh nghiệp có thêm vài ngày đệm. USTR cũng cho biết thuế theo Điều 301 lần này sẽ không cộng dồn với các mức thuế đã áp dụng trước đó với thép và nhôm vì lý do an ninh quốc gia.

Vì sao đây là điều doanh nghiệp Việt Nam cần theo dõi

Dù Việt Nam không nằm trong danh sách được nêu tên cụ thể ở đợt thuế lần này, diễn biến thương mại toàn cầu theo hướng ngày càng phức tạp và khó đoán - với Mỹ liên tục thay đổi cơ sở pháp lý để duy trì thuế quan diện rộng sau mỗi lần bị tòa án bác bỏ - là một rủi ro cần được tính đến trong các kịch bản vĩ mô. Việc cuộc điều tra "dư thừa công suất" với 16 đối tác (bao gồm nhiều nước có chuỗi cung ứng liên quan chặt chẽ đến Việt Nam như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ) có thể dẫn tới thêm một đợt thuế mới từ tháng 8 cũng là yếu tố các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nên chủ động cập nhật, thay vì chỉ tập trung vào những thông báo thuế trực tiếp nhắm vào Việt Nam.

Nguồn: VnExpress