Dù hiếm khi xuất hiện trước công chúng và gần như không phát biểu chính trị, giáo sĩ Mojtaba Khamenei vẫn được Hội đồng Chuyên gia Iran lựa chọn làm Lãnh tụ Tối cao mới. Việc ông kế nhiệm cha mình, cố lãnh tụ Ali Khamenei, đánh dấu bước chuyển quyền lực đặc biệt trong lịch sử chính trị Iran.

Con trai cố lãnh tụ trở thành người đứng đầu Iran

Tối 8/3, Hội đồng Chuyên gia Iran thông báo đã bầu ông Mojtaba Khamenei làm Lãnh tụ Tối cao mới, thay thế người cha quá cố Ali Khamenei, trong bối cảnh căng thẳng quân sự với Mỹ và Israel leo thang.

Theo cơ quan này, bất chấp những diễn biến được họ mô tả là “hành động gây hấn” từ các đối thủ bên ngoài, toàn bộ 88 thành viên hội đồng đã nhanh chóng đạt đồng thuận trong việc lựa chọn lãnh tụ mới.

Quyết định trên đưa Mojtaba trở thành Lãnh tụ Tối cao thứ ba của Iran kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi giới giáo sĩ nắm vai trò lãnh đạo đất nước. Dù từng được xem là “ngôi sao đang lên” trong giới giáo sĩ, ông Mojtaba lại nổi tiếng kín tiếng, hiếm khi xuất hiện trước truyền thông hay có các bài giảng công khai. Nhiều người dân Iran thậm chí chưa từng nghe giọng nói của ông.

Từ chiến binh IRGC đến “người gác cổng” quyền lực

Sinh ngày 8/9/1969 tại thành phố Mashhad, Mojtaba Khamenei là người con thứ hai trong gia đình sáu người con của ông Ali Khamenei. Sau Cách mạng Hồi giáo, gia đình chuyển đến Tehran và ông theo học tại trường trung học Alavi.

Khi 17 tuổi, Mojtaba gia nhập tiểu đoàn Habib thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và từng tham gia Chiến tranh Iran – Iraq. Sự nghiệp và ảnh hưởng của ông bắt đầu gia tăng sau năm 1989, khi cha ông được bầu làm Lãnh tụ Tối cao kế nhiệm giáo chủ Ruhollah Khomeini.

Trong nhiều năm, Mojtaba làm việc tại Văn phòng Lãnh tụ Tối cao ở Tehran – thường được gọi là “Beyt”. Tại đây, ông được cho là đóng vai trò hỗ trợ cha trong việc điều phối công việc nội bộ, tham gia các quyết định nhân sự và duy trì mạng lưới quan hệ chính trị.

Năm 1999, ông chuyển tới thành phố Qom – trung tâm tôn giáo của Hồi giáo dòng Shiite – để tiếp tục con đường học tập thần học dưới sự hướng dẫn của các giáo sĩ bảo thủ. Cũng từ thời điểm này, ông chính thức khoác trang phục giáo sĩ và sau đó đạt cấp bậc hojjatoleslam, cấp trung trong hệ thống giáo sĩ.

Trong cùng năm, Mojtaba kết hôn với Zahra – con gái của chính trị gia bảo thủ Gholam-Ali Haddad-Adel, người sau đó trở thành Chủ tịch Quốc hội Iran năm 2004. Mối quan hệ gia đình này góp phần củng cố vị thế của Mojtaba trong mạng lưới quyền lực.

Tên tuổi Mojtaba bắt đầu được chú ý nhiều hơn trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2005, khi ông được cho là hậu thuẫn cho ứng viên bảo thủ Mahmoud Ahmadinejad, người sau đó giành chiến thắng và tái đắc cử năm 2009.

Một số chính trị gia đối lập từng cáo buộc ông can thiệp vào quá trình bầu cử, song Mojtaba phủ nhận các cáo buộc này. Dù vậy, những tranh cãi đó càng khiến dư luận chú ý đến vai trò của ông trong hệ thống quyền lực Iran, đặc biệt là mối liên hệ với IRGC và lực lượng dân quân Basij.

Dù hiếm khi xuất hiện trong các hoạt động ngoại giao chính thức, nhiều nhà phân tích cho rằng Mojtaba có ảnh hưởng nhất định trong việc điều phối chính sách khu vực của Iran, nhất là tại Syria, Iraq, Lebanon và Yemen.

Nhờ quan hệ chặt chẽ với giới lãnh đạo IRGC – trong đó có nhiều người từng phục vụ cùng ông ở tiểu đoàn Habib – Mojtaba thường được xem là “người gác cổng” quyền lực của lãnh tụ Khamenei trong nhiều năm.

Vì sao Mojtaba được chọn làm lãnh tụ mới?

Tên Mojtaba bắt đầu xuất hiện trong nhiều tài liệu của phương Tây vào cuối thập niên 2010, thường được mô tả là nhân vật có ảnh hưởng lớn trong cấu trúc quyền lực của Iran.

Năm 2019, Bộ Tài chính Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump áp đặt lệnh trừng phạt đối với ông với cáo buộc hỗ trợ các chính sách gây bất ổn khu vực của Tehran.

Cuối tháng 2, sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc không kích của Mỹ và Israel, Mojtaba trở thành một trong những ứng viên tiềm năng kế nhiệm. Tuy nhiên, việc ông là con trai của lãnh tụ tiền nhiệm khiến nhiều giáo sĩ ban đầu không ủng hộ mô hình chuyển giao quyền lực mang tính “cha truyền con nối”. Thêm vào đó, Mojtaba không phải giáo sĩ cấp cao và chưa từng giữ chức vụ chính thức trong bộ máy nhà nước. Đây được cho là lý do Hội đồng Chuyên gia mất hơn một tuần để đạt được sự đồng thuận, lâu hơn so với lần bầu chọn lãnh tụ năm 1989.

Dù vậy, quyết định cuối cùng đã tạo nên lần đầu tiên trong lịch sử Cộng hòa Hồi giáo Iran xảy ra việc chuyển giao quyền lực giữa hai thế hệ trong cùng một gia đình kể từ sau cách mạng năm 1979.

Những lựa chọn khó khăn trước mắt

Theo Heidari Alekasir, thành viên Hội đồng Chuyên gia, việc lựa chọn Mojtaba còn dựa trên quan điểm của cố lãnh tụ Ali Khamenei rằng người lãnh đạo Iran nên là người “bị kẻ thù căm ghét hơn là được ca ngợi”.

Trong bối cảnh căng thẳng quân sự với Mỹ và Israel ngày càng nghiêm trọng, IRGC được cho là cần một lãnh đạo có khả năng duy trì sự ổn định trong hệ thống quyền lực. Mojtaba được đánh giá có lợi thế khi đã quen với cách vận hành của các cơ quan an ninh và quân sự.

Tuy nhiên, tân lãnh tụ Iran sẽ phải đối mặt với những lựa chọn chiến lược quan trọng. Một kịch bản là tiếp tục lập trường cứng rắn, kiểm soát trong nước, phân tán lực lượng và khí tài để giảm thiệt hại, tăng cường các biện pháp quân sự bất đối xứng như tên lửa, máy bay không người lái và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực.

Ngược lại, Iran cũng có thể cân nhắc giảm căng thẳng bằng các nhượng bộ lớn nhằm chấm dứt chiến sự và giảm áp lực quốc tế.

Trong khi đó, Mỹ và Israel vẫn tiếp tục gây sức ép. Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lãnh tụ mới của Iran cần được Washington chấp thuận, còn Israel trước đó cảnh báo sẽ nhắm mục tiêu vào bất kỳ ai trở thành lãnh tụ của Iran.