Chỉ trong vài ngày cuối tháng 7, thế giới hàng hải đứng trước nguy cơ chưa từng có: cả hai eo biển chiến lược nhất đối với dòng chảy dầu mỏ toàn cầu - Hormuz và Bab el-Mandeb - đều đồng thời trở thành điểm nóng. Trong khi lực lượng Houthi tại Yemen xem xét áp phí và siết chặt kiểm soát Bab el-Mandeb trên Biển Đỏ, thì ở phía bên kia bán đảo Ả Rập, Iran và Oman vẫn chưa tìm được tiếng nói chung về cơ chế thu phí tại Hormuz - với việc Tehran vừa bác bỏ đề xuất mới nhất của Oman.

Mặt trận thứ nhất: Houthi và ý định áp phí tại Bab el-Mandeb

Theo các nguồn tin được VTC News dẫn lại, lực lượng Houthi - vốn có quan hệ thân thiết với Iran - đang xem xét áp đặt một khoản phí đối với tàu thuyền di chuyển qua eo biển Bab el-Mandeb, cửa ngõ nối Nam Biển Đỏ với vịnh Aden. Hiện chưa có khung thời gian cụ thể cho việc triển khai ý tưởng này. Trước đó, ngày 20/7, Houthi đã tuyên bố áp đặt phong tỏa hàng hải nhằm vào Saudi Arabia, mở ra một mặt trận mới trong cuộc chiến chống Mỹ và các đồng minh của Mỹ liên quan đến xung đột với Iran. Đáng chú ý, các thủ lĩnh Houthi từng tới Iran hồi đầu tháng 7 để dự tang lễ cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei, nơi họ có các cuộc gặp với đối tác Iran - làm dấy lên nghi vấn về sự phối hợp chiến lược giữa hai bên.

Theo S&P Global, tuyên bố phong tỏa của Houthi đã có tác động tức thì lên hoạt động vận tải thực tế: một số tàu rời cảng xuất khẩu dầu Yanbu của Saudi Arabia đã phải quay đầu hoặc giảm tốc độ khi các hãng vận tải đánh giá lại rủi ro tại khu vực phía Nam Biển Đỏ. Đây là diễn biến đáng lo ngại bởi Yanbu chính là cảng mà Saudi Arabia đã chuyển một lượng lớn dầu xuất khẩu sang trong nhiều tháng qua, nhằm né tránh rủi ro tại Hormuz.

Giới phân tích cảnh báo nguy cơ lớn nhất hiện nay không chỉ là các cuộc tấn công đơn lẻ nhằm vào tàu thương mại, mà là khả năng hình thành đồng thời hai "nút thắt" chiến lược tại cả Hormuz lẫn Bab el-Mandeb. Biển Đỏ và Bab el-Mandeb là tuyến đường ngắn nhất kết nối châu Á với châu Âu, nơi khoảng 12% thương mại hàng hải thế giới và hàng triệu thùng dầu mỗi ngày đi qua. Nếu kịch bản "khóa kép" này xảy ra, các hãng tàu lớn như Maersk, Hapag-Lloyd, CMA CGM nhiều khả năng sẽ phải từ bỏ hoàn toàn tuyến Biển Đỏ - kênh đào Suez để chuyển sang hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng, tương tự giai đoạn khủng hoảng 2023-2025 - khiến mỗi chuyến tàu phát sinh thêm khoảng 1 triệu USD chi phí nhiên liệu, cùng với chi phí bảo hiểm chiến tranh tăng vọt.

Mặt trận thứ hai: Iran và Oman vẫn bất đồng về cơ chế thu phí Hormuz

Song song với diễn biến tại Biển Đỏ, câu chuyện về việc thu phí tại eo biển Hormuz - tuyến đường huyết mạch vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu - vẫn chưa ngã ngũ, dù đã được thảo luận từ nhiều tháng qua. Theo Reuters, Oman - quốc gia kiểm soát bờ đối diện của eo biển - đã trình bày với Iran một kế hoạch được các quốc gia vùng Vịnh hậu thuẫn, trong đó các hãng vận tải biển sẽ đóng góp phí mang tính "tự nguyện" khi sử dụng eo biển Hormuz, mô phỏng theo cơ chế đang áp dụng tại eo biển Malacca (nơi Indonesia, Malaysia, Singapore thu phí tự nguyện để tài trợ cho công tác an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường và cứu nạn).

Tuy nhiên, đến sáng 29/7, một quan chức cấp cao của Iran nói với Reuters rằng Tehran đã bác bỏ đề xuất nói trên của Oman, cho rằng kế hoạch "không có cơ hội thành công", đồng thời cáo buộc Mỹ và Saudi Arabia đang gây sức ép lên Oman để thúc đẩy những gì Iran gọi là "kế hoạch phi thực tế". Khác biệt cốt lõi giữa hai bên nằm ở bản chất của khoản phí: phía Oman và phương Tây muốn đây là khoản đóng góp tự nguyện, trong khi giới chức Iran nhiều lần khẳng định các khoản thanh toán này cần mang tính bắt buộc.

Dù vậy, cùng ngày 28/7, trả lời phỏng vấn hãng thông tấn TASS của Nga, Đại sứ Iran tại Nga Kazem Jalali lại đưa ra một thông điệp có phần mềm mỏng hơn, cho biết Iran và Oman "đang đàm phán" về vấn đề này và nhấn mạnh chính hai nước - chứ không phải bên thứ ba - mới là những bên có quyền quyết định về an ninh và cơ chế quản lý eo biển Hormuz. Sự khác biệt trong phát ngôn của các quan chức Iran ở những thời điểm gần nhau cho thấy nội bộ Tehran có thể chưa hoàn toàn thống nhất về việc có nên chấp nhận phương án "tự nguyện" do Oman và phương Tây đề xuất, hay tiếp tục theo đuổi một cơ chế thu phí bắt buộc do chính Iran chủ động thiết lập.

Về phía Mỹ, lập trường xuyên suốt là muốn khôi phục nguyên trạng trước chiến tranh, khi tàu thuyền tự do đi lại qua Hormuz mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào, đồng thời cho rằng việc thu phí bắt buộc là hành vi trái phép.

Vì sao kịch bản "khóa kép" đáng lo ngại hơn từng eo biển riêng lẻ

Trong nhiều tháng qua, chiến lược ứng phó của các nước xuất khẩu dầu vùng Vịnh - đặc biệt là Saudi Arabia - là chuyển hướng xuất khẩu từ vùng Vịnh (phụ thuộc vào Hormuz) sang cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, nhằm né tránh rủi ro leo thang từ xung đột Mỹ - Iran. Nhưng chính chiến lược phòng ngừa này lại khiến các nước vùng Vịnh trở nên dễ tổn thương hơn trước nguy cơ mới: nếu Houthi thực sự phong tỏa hoặc kiểm soát chặt Bab el-Mandeb, các tàu chở dầu xuất phát từ Yanbu sẽ mất luôn lối ra an toàn tại Biển Đỏ để tiến vào Ấn Độ Dương - đồng nghĩa với việc "lối thoát dự phòng" mà họ dày công xây dựng trong nhiều tháng qua có thể bị vô hiệu hóa gần như cùng lúc với những bất ổn tại chính tuyến đường chính (Hormuz).

Giới phân tích cho rằng Houthi đang sử dụng lá bài chiến lược mạnh nhất của mình - quyền kiểm soát thực địa tại cửa ngõ Bab el-Mandeb - để gây sức ép không chỉ với Saudi Arabia mà còn với Mỹ và các đồng minh phương Tây nói chung. Việc lực lượng này nhận được sự hậu thuẫn từ Iran cũng khiến Biển Đỏ trở thành một phần trong cuộc cạnh tranh khu vực rộng lớn hơn giữa Tehran và Washington, thay vì một vấn đề an ninh hàng hải đơn thuần.

Tín hiệu đã có: Một số hãng tàu vẫn mạo hiểm đi qua

Dù rủi ro gia tăng, thị trường vận tải chưa hoàn toàn đóng băng. Theo ghi nhận, tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) GASLOG SALEM của Nigeria đã trở thành một trong những tàu chở LNG đầu tiên vượt qua eo biển Bab el-Mandeb bất chấp đe dọa từ Houthi - cho thấy một số hãng vận tải vẫn đang thử nghiệm mức độ rủi ro thực tế, thay vì lập tức từ bỏ hoàn toàn tuyến đường này như trong giai đoạn khủng hoảng 2023-2025.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Với việc cả hai mặt trận - Bab el-Mandeb và Hormuz - đều chưa đi đến một giải pháp ổn định, thị trường năng lượng và vận tải biển toàn cầu nhiều khả năng sẽ tiếp tục ở trạng thái cảnh giác cao trong những tuần tới. Hai yếu tố cần theo dõi sát: liệu Houthi có chính thức triển khai kế hoạch áp phí và mở rộng kiểm soát tại Bab el-Mandeb hay không, và liệu Iran có thay đổi lập trường để chấp nhận cơ chế "tự nguyện" do Oman đề xuất, hay tiếp tục kiên trì với phương án thu phí bắt buộc đơn phương - một lựa chọn nhiều khả năng sẽ kéo dài thêm tình trạng bất định cho toàn bộ chuỗi cung ứng năng lượng khu vực.

Nguồn: CafeF